Болат Сарыбаев
Болат Шамғалиұлы Сарыбаев (1927–1984)
Болат Сарыбаев — музыкатанушы, өнертану кандидаты. Ол Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын қобыз класы бойынша бітіріп, кейін халық аспаптары кафедрасында дәріс берді. Ғалымдық-ұстаздық қызметімен қатар, қазақтың халықтық музыкалық аспаптарын жинау мен зерттеуді өмірлік мұрат етті.
Ғылыми бағыты және мұрасы
Зерттеушінің дербес коллекциясы әртүрлі халықтардың шамамен төрт жүзге жуық музыкалық аспабын қамтыды. Сонымен бірге оның қорында қазақтың дәстүрлі аспаптарының сирек үлгілері болды: сыбызғы, саз-сырнай, жетіген, шертер, шаңқобыз, дабыл және басқа да көне нұсқалар.
Бұл қазына кейін Ықылас атындағы қазақ халық музыкалық аспаптары музейіне тапсырылды. Осы арқылы жеке ізденіс ұлттық мәдениеттің қоғамдық игілігіне айналды.
Негізгі еңбектері
- «Қазақтың халық аспаптары» монографиясында табылған аспаптардың түрін, қатарын, дыбыстық мүмкіндігін және орындау тәсілдерін ғылыми тұрғыда сипаттап, жүйелеп жіктеді.
- Зерттеуге құнды қосымша ретінде Сарыбаевтың бастамасы мен көмегі арқылы «Қазақтың музыкалық аспаптары» атты көркем альбом жарық көрді.
Көне аспаптарды қайта тірілту философиясы
Болат Сарыбаев көне аспаптарды тек материалдық мұра ретінде бағалаумен шектелмеді. Ол ұмыт қалған үлгілерді іздеп тауып, қалпына келтіріп, үнін қайта жаңғыртып, халықтың рухани өміріне қайта қосты.
Оның еңбегі қазақтардың ерте кезден-ақ ән мен әуенге, музыкаға құмар болғанын, сондай-ақ аспаптық мәдениетінің бай да көпқырлы екенін нақты деректермен дәлелдеді. Ежелгі аспаптарда уақыт үні, ғасыр таңбасы бар: олар ұлттық музыка тарихына жаңа бет болып қосылып, мәдени жадты үздіксіз толықтырады.
Тарихи маңызы
Көне аспаптар мен дәстүрлі қазақ музыкасының жандануы, қайта даму кезеңі оның есімімен тығыз байланысты.
Мәдени сабақтастық
Ол аспаптарды бүгінгі ұрпақ кәдесіне ұсынып, ұлттық мәдениетіміздің тамаша тарихымен таныстырды.
Өмір жолы және қалыптасуы
Болат Сарыбаев 1927 жылы белгілі ұстаз, Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының негізін салушылардың бірі Шамғали Харесұлы Сарыбаевтың отбасында дүниеге келді. Болаттың өнер жолын таңдауға Құрманғазының шәкірті, ұлы домбырашы Дина Нұрпейісованың ықпалы айрықша болды.
Дина Нұрпейісованың батасы
Ұлы Отан соғысы жылдары Дина Нұрпейісова Сарыбаевтар шаңырағында біраз уақыт тұрған. Болаттың музыкалық қабілетін байқаған ол:
«Болатжан балам, мына домбыраны сақтап, ойнап үйрен», — деп өзінің домбырасын сыйға тартады.
Кейінірек Б.Сарыбаевтың зайыбы М.К. Сарыбаева еске алған тілек сөзде қазақ мәдени мұрасының ұшан-теңіз әрі көпқырлы екені, оны зерттеп, танып, кейінгі ұрпаққа жеткізу қажеттігі айтылады.
Экспедициялар және жаңалықтар
Консерваторияны тәмамдаған соң Болат Шамғалиұлы осы оқу орнында қалып, ұстаздық етті. 1950-жылдардың аяғынан бастап оның ұлттық аспаптарды зерттеудегі жүйелі ізденісі кең өріс алды. Ол кезеңде «қазақтарда тек домбыра мен қобыз ғана болған» деген үстірт пікір де орнығып тұрған еді. Сондықтан көне деректерді қайта қарау, зерттеу жұмыстарының бағытын жаңғырту қажет болды.
Табылған және қайта жаңғырған аспаптар
Нәтижесінде Болат Шамғалиұлы қазақтың жиырмадан аса музыкалық аспабын анықтап, ғылыми айналымға қосты. Олардың қатарында:
Іздестіру сапарлары мен экспедициялар барысында ол орындаушылармен, көне көз қариялармен жүздесіп, сирек үлгілерді көріп, олардың жасалу тәсілін ауызша дерек ретінде хатқа түсірді. Осылайша Б.Сарыбаевтың үйіндегі мұражай-коллекцияның негізі қаланды — төзім мен табандылықты, ақыл-ой мен күш-қуатты талап еткен тынымсыз еңбектің нәтижесі еді.
Түркі әлемі контекстіндегі ғылыми тұжырым
Ғалымның ізденістері оны жаңа бағыттарға жетеледі. Болат Сарыбаев түркі тектес халықтардың ортақ мәдени мұрасы саналатын көне музыкалық аспаптар туралы нақты деректер мен дәлелдерді жүйелеп көрсете білді. Сондай-ақ ортағасырлық түркі жазбаларынан да маңызды мағлұмат табуға болатынын еңбектерінде атап өтті.
Көп жылдық табанды еңбек нәтижесінде ол көне аспаптардың үнін бүгінгі музыкалық кеңістікке қайта әкелді. Ә.Мұхамбетованың «ол өзінің аспаптары үнінің сүйкімділігімен айналамызды жұмсақ та қоңыр сазымен қоршап, өзгерткендей» деуі — осы еңбектің көркем де дәл бағасы.