Мемлекеттің пайда болуы туралы
Мемлекеттің пайда болуы: ішкі эволюция және көп факторлы түсіндіру
Мемлекеттің пайда болуы қоғамның ішкі эволюциясымен, яғни қоғамдық өмірдің күрделенуі ұйымдық құрылымды объективті түрде қажет еткен үдерістермен тығыз байланысты. Мемлекеттің қалай және не үшін қалыптасқанын түсіндіретін теориялар әртүрлі, әрі олардың әрқайсысы құбылыстың белгілі бір қырын ашады.
Мемлекеттің пайда болуын түсіндіретін негізгі теориялар
Теологиялық теория
Теологиялық теория мемлекеттің пайда болуын Құдайдың құдіретімен байланыстырады. Бұл бағыттың негізгі өкілдері ретінде Августин (354–430) және Фома Аквинский (1225–1274) жиі аталады. Теорияның түйінді тұжырымдары: мемлекеттің қасиетті әрі өзгермейтін табиғаты, биліктің Құдайдан бастау алуы, және мемлекеттік билікті шайқалтуға болмайтындығы. Осы ұстаным бойынша мемлекет басшылары билікті Құдай еркін жүзеге асырушы ретінде атқарады.
Патриархалдық теория
Патриархалдық теория мемлекет отбасының табиғи өсіп-өркендеуінің нәтижесі ретінде қалыптасады деп түсіндіреді. Бұл көзқарастың өкілдері қатарында Аристотель (б.з.д. 384–322) және орыс социологы Н.К. Михайловский (1842–1904) аталады. Мұнда мемлекет “үлкейген отбасы” іспетті құрылым ретінде қарастырылады.
Шарт (қоғамдық келісім) теориясы
Қоғамның тарихи дамуында адамдар арасындағы қайшылықтар күшейген шақта бостандықты, әділеттілікті және теңдікті сақтау мақсатымен адамдар өзара келісімге келіп, мемлекет құрды деген түсіндіру бар. Бұл идеяның мазмұны көптеген елдердің конституциялық қағидаларына арқау болды деп есептеледі.
Психологиялық теория
XIX ғасырда кең тараған бұл теорияны Ч. Тард пен Л.И. Петражицкий дамытқан. Теория қоғам мен мемлекетті адамдардың психологиялық қажеттілігі, ұжымдық мінез-құлқы мен келісілген басқару дағдыларының нәтижесі ретінде түсіндіреді. Яғни мемлекет — адамдардың табиғи психологиялық дамуының әлеуметтік ұйымдасу формасы.
Күштеу теориясы
XIX ғасырда қалыптасқан күштеу теориясы мемлекеттің пайда болуын сыртқы зорлықпен байланыстырады. Өкілдері: Л. Гумплович, К. Каутский, Е. Дюринг және басқалар. Бұл түсіндіру бойынша күштірек ру-тайпалар әлсіздерін бағындырып, бақылауды тиімді жүргізу үшін мемлекеттік ұйым құрады.
Материалистік (тарихи материалистік) теория
Материалистік теория мемлекет пен құқықтың пайда болуын экономикалық себептермен түсіндіреді: қоғамдық еңбектің бөлінуі, қосымша өнімнің және жеке меншіктің пайда болуы, қоғамның қарама-қарсы таптарға бөлінуі, қайшылық пен күрестің үдеуі. Бұл бағыт мемлекет пен құқықты тарихи туынды ретінде, антагонистік таптарға бөлінудің нәтижесі ретінде сипаттайды.
Бұл теорияны көптеген зерттеушілер ең жүйелі түсіндірулердің бірі деп санайды. Дегенмен, мемлекет пен құқықты тек экономикалық базиспен шектеу, олардың қоғамдық маңызын тарылтып түсіндіру және болашағын болжаудағы қателіктер сияқты сындар да бар.
Қоғамда биологиялық, психологиялық, экономикалық, әлеуметтік, діни, ұлттық және өзге де факторлар қатар әсер ететіндіктен, мемлекет пен құқықтың пайда болуын бір ғана теория шеңберінде толық түсіндіру қиын. Сондықтан теориялардың әрқайсысы белгілі бір қырын ашып, ғылыми талдауда бірге қарастырылады.
Құқық: әлеуметтік нормалардан құқықтық жүйеге дейін
Құқық — қоғам дамуының белгілі бір кезеңінде қалыптасқан құбылыс. Жалпыға бірдей міндетті әлеуметтік нормалардың пайда болуы белгілі бір әлеуметтік топтардың мүдделерін қамтамасыз ету қажеттілігімен, әсіресе игіліктерді иелену және пайдалану тәртібін орнықтырумен байланысты.
Құқықтың дамуы мемлекеттің дамуымен тығыз байланысты: мемлекет маңызды әлеуметтік нормаларды құқықтық нормаға айналдырып, олардың орындалуын қамтамасыз етеді әрі жаңа нормаларды айқындау жұмысын жүргізеді.
Құқық нормасы
Құқық нормасы — мемлекет белгілеген немесе рұқсат еткен, жалпыға бірдей міндетті мінез-құлық ережесі. Ол тұлғаның мүдделерін жүзеге асыру барысында міндет жүктейтін немесе мүмкіндік беретін өлшем ретінде қызмет етеді.
Құқықтық қатынастар
Құқықтық қатынастар — құқық нормаларымен реттелген, құқық субъектілерінің өзара құқықтары мен міндеттері арқылы айқындалатын қоғамдық қатынастар. Бұл қатынастардың субъектілері ретінде құқық қабілеттілігі бар жеке және заңды тұлғалар танылады.
- Құқық қабілеттілігі — құқықтар мен міндеттерге ие болу қабілеті.
- Әрекет қабілеттілігі — құқықтар мен міндеттерді өз әрекетімен жүзеге асыру қабілеті.
Заңдық фактілер
Құқықтық қатынастардың пайда болуы, өзгеруі және тоқтатылуы заңдық фактілермен байланысты. Құқық нормалары дәл осы мән-жайлар арқылы субъектілердің құқықтары мен міндеттерінің қозғалысын айқындайды.
Құқық, саясат және экономика
Құқықтың мәнін ашуда оның саясатпен және экономикамен арақатынасы ерекше маңызды. Қоғамдағы өндірістік қатынастар өзгерген сайын құқық та өзгереді: жаңа шаруашылық жүйелеріне сәйкес заңдар жаңарып, толықтырылып отырады. Қоғамдық қатынастар дамыған сайын құқықтың реттеуші рөлі арта түсуі тиіс.
Құқықтың түп қағидаттары
- Саяси биліктің халық атынан жүзеге асуы
- Меншіктің дамуы, қорғалуы және субъектілерінің теңдігі
- Демократизм
- Интернационализм және теңдік
- Гуманизм
Қазақстан Республикасындағы демократиялық және құқықтық мемлекеттің өзегі
Конституциялық бағдар
Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекеттің демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік сипатын бекітеді. Сондай-ақ мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық екендігі айқындалған. Бұл қағидалардың мәні азаматтың қадір-қасиетін, ар-ожданын, құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, заңның үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталуында.
Нәтиже: азаматтық қоғамды нығайту, бейбіт өмірді қамтамасыз ету, ұлтаралық татулықты сақтау.
Мақсат: әр адамның өзі және ұрпақтары үшін лайықты өмір сүруіне жағдай жасау.
Мемлекеттің функциялары: ішкі және сыртқы бағыттар
Мемлекет функциялары қоғаммен бірге өзгеріп, бірге дамиды. Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасының функциялары нарықтық экономиканы қалыптастырумен және либерал-демократиялық мемлекетті орнықтырумен тығыз байланысты.
Ішкі функцияларға мысалдар
- Материалдық-техникалық базаны құру және дамыту
- Мәдени-тәрбие жұмыстары және құқықтар мен бостандықтарды нақты қамтамасыз ету
- Әлеуметтік қызмет: азаматтарға қамқорлық көрсету
- Құқықтық тәртіпті қорғау және конституциялық талаптардың орындалуын бақылау
- Экологияны қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану
Функцияны жүйелеудің жиі қолданылатын өлшемдері
- Тұрақты және уақытша
- Негізгі және қосалқы
- Ішкі және сыртқы
- Заң қабылдау, орындау және қорғау
Функциялардың орындалуын мемлекеттік аппарат пен органдар қамтамасыз етеді: функцияға сай орган құрылады, органдар жиынтығы аппаратты қалыптастырады, ал аппарат мемлекеттің қызметін іске асырады.
Функцияны іске асыру тәсілдері
Құқықтық тәсілдер
- Құқық шығармашылық
- Құқықты қолдану және орындау
- Құқықты қорғау
Ұйымдастырушылық тәсілдер
- Экономикалық: дотация, кредит, баға саясаты және т.б.
- Саяси және идеологиялық: конференция, мәжіліс, семинар, үндеу, үгіт-насихат
Конституциялық құқық және халық ұғымы
Конституциялық құқықтың мазмұны
Конституциялық құқық — Қазақстан Республикасының мемлекеттік және қоғамдық құрылысының негіздерін айқындайтын, мемлекет пен жеке адамның өзара қатынасын, сайлау жүйесінің бастауларын және халықтың мемлекеттік билікті жүзеге асыру тетіктерін реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Конституциядағы «халық» түсінігі
Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясы «халық» ұғымына таптық сипаттама беруден алғаш рет бас тартты; бұл тәсіл 1995 жылғы Конституцияда да жалғасты. «Халық» барлық ұлттық топтарды қамтитын тұтас әлеуметтік-саяси құбылыс ретінде түсіндіріледі. Бұл қоғамдағы бейбітшілік пен келісімді сақтауға маңызды негіз болады.
Конституция мемлекетті әлеуметтік мемлекет ретінде, яғни бүкіл халықтың өкілі ретінде танытады. Бұл мемлекет халықтың бір тобына артықшылық беріп, екінші тобын қудалауға жол бермеуі керек деген қағидаға тіреледі. Мемлекет халықтың барлық топтарына олардың әлеуметтік жағдайына сай қамқорлық көрсетуге міндетті.
Құрылтайшылық билік және Конституцияның орны
Халық Конституцияны қабылдаушы бірден-бір субъект ретінде танылғандықтан, оның құрылтайшылық сипаты туындайды. Халық — мемлекеттік биліктің қайнар көзі әрі дербестіктің шынайы иесі. Конституция мемлекетті оның элементтерімен бірге баянды етеді: аумақ, жоғары билік органдары, азаматтық, дербес заң шығарушылық қызмет және басқа да институттар.
Конституция бір мезгілде мемлекеттің де, қоғамның да негізгі заңы болып табылады: ол мемлекеттік органдардың жүйесін, қоғаммен және қоғамдық институттармен өзара байланысын, сондай-ақ қоғамдық құрылыстың экономикалық, ұйымдық және рухани негіздерін айқындайды.
Конституция: ұғымы, тарихы және ерекшеліктері
Терминнің шығуы және алғашқы конституциялар
«Конституция» сөзі латын тілінен аударғанда «жарғы», «заң» деген мағыналарды білдіреді. Ежелгі Римде император билігінің кейбір актілері осылай аталған. Дүние жүзіндегі алғашқы тұрақты конституция ретінде 1787 жылы қабылданып, бүгінге дейін қолданылып келе жатқан АҚШ Конституциясы аталады. Еуропадағы алғашқы конституциялар 1791 жылы Франция мен Польшада қабылданған.
Конституцияның өзге актілерден ерекшеліктері
- Қоғамдық қатынастардың негізін қалайды
- Құқықтың негізгі бастауы болып табылады
- Ең жоғары заңдық күші бар
- Ерекше тәртіппен қабылданады
- Тұрақтылық қағидатына сүйенеді
Тәуелсіздік және жаңа құқықтық негіз
1991 жылғы желтоқсанда КСРО ыдырап, бұрынғы одақтас республикалар егемен, тәуелсіз мемлекеттер ретінде қалыптасты. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы өз қызметін тоқтатты, оның аумағында Қазақстан Республикасы атты жаңа мемлекет пайда болды. Осы кезеңнен бастап жаңа мемлекеттің құқықтық негізін қалыптастыруға бағытталған бірқатар құқықтық актілер қабылданды.