Қаржылық- сақтандыру хұқы
Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы нәтижесінде адамзат табиғаттың көптеген тылсым сырларын танып, түрлі құбылыстардың пайда болуын белгілі бір дәрежеде түсіндіре алатын деңгейге жетті. Бұл ілгерілеу табиғи қауіптердің алдын алу мен олардың салдарын азайтуға елеулі үлес қосты.
Дегенмен адам еркінен тыс, қоғамға, өндіріске және адамның өміріне зор қауіп төндіретін ірі табиғи құбылыстар әлі де бар: топан су, жер сілкінісі, құрғақшылық, суық климат, түрлі індеттер және басқа да төтенше жағдайлар.
Сақтандырудың мәні және қоғамдағы рөлі
Осындай табиғи дүлей күштерден қорғану, келтірілген зиянды қалпына келтіру немесе орнын толтырудың ең тиімді тетіктерінің бірі — сақтандыру.
Сақтандыру — табиғи апаттардан немесе төтенше қауіпті жағдайлардан заңды тұлғалар мен азаматтарды қорғау, кейбір жағдайларда алдын алу шараларын қолдау, сондай-ақ орын алған шығынның орнын толтыру мақсатында жүзеге асырылатын қызмет.
Сақтандыру қызметін жүзеге асыруға қажетті қаражат сақтандырылғандардың жарналары есебінен қалыптастырылады.
Сақтандырудың негізгі түрлері: міндетті және ерікті
Міндетті сақтандыру
Міндетті сақтандыру заңда көзделген жағдайларда біржақты, өктем тәртіппен енгізіледі және орындалады. Осы қызмет барысында туындайтын қатынастар қаржылық-құқықтық нормалармен реттеледі.
Жиналған қаражат мемлекеттік мүліктік және жеке тұлғаны сақтандыру қорлары ретінде қалыптасып, қаржы жүйесінің құрамына кіреді.
Ерікті сақтандыру
Ерікті сақтандыру заңмен белгіленген жалпы шарттар шеңберінде екі жақтың келісімі негізінде жүзеге асырылады. Заң ерікті сақтандырылатын объектілердің жалпы аясын айқындайды.
Нарықтық экономика жағдайындағы өзгерістер
Бұрын сақтандыру қызметін негізінен мемлекет пен оның уәкілетті органдары жүзеге асырып, сақтандыру ісі мемлекеттік монополия ретінде қарастырылды. Алайда нарықтық экономикаға көшу, әкімшілік-әмірлік басқару жүйесін қайта құру, мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру саясаты сақтандыру саласына да айтарлықтай ықпал етті.
Соның нәтижесінде соңғы жылдары акционерлік сақтандыру ұйымдары мен компаниялар пайда болып, қалыптасты. Бүгінде мемлекет сақтандыру мекемелерімен қатар мемлекеттік емес сақтандыру ұйымдары да жұмыс істейді.
- Биржалық мәмілелерді сақтандыру
- Кредиттерді сақтандыру және қайта сақтандыру
- Жүктерді сақтандыру
- Өзге де мамандандырылған қызмет түрлері
Сақтандырудың пайда болу себептері (объективті жағдайлар)
Сақтандыру қоғамдық-экономикалық қатынастардың құрамдас бөлігі ретінде белгілі бір объективті жағдайлардың болуына байланысты қалыптасады. Негізгі себептер:
- Табиғи дүлей апаттар: жер сілкінісі, күшті дауыл, сел және т.б.
- Күтпеген апаттар мен қауіптер: авариялар, өрттер, жарылыстар және т.б.
- Еңбек ортасына байланысты тәуекелдер: мертігу, мүгедектік, кәсіби аурулар.
- Адамның табиғи ерекшеліктері: бала тууы, кәрілік, ауру, өлім және т.б.
- Қолайсыз табиғи жағдайлар: қуаңшылық, ауа райының күрт суытуы және т.б.
Сақтандыру қоры және сақтандыру категориясының белгілері
Көп жағдайда табиғи апаттар мен күтпеген қауіпті жағдайлар кенеттен туындап, бір жағынан қоғамдық өндіріске орасан зор зиян келтіреді. Екінші жағынан, осы зиянның орнын толтыруға қажет қаражат сақтандыру жарналары есебінен жинақталып, арнаулы сақтандыру қорына айналады.
Сақтандыру қорларын қалыптастыру және оларды залалды өтеуге пайдалану процесі сақтандыруды дербес экономикалық категория ретінде айқындайды.
Үш ерекше белгі
- 1 Қатерлі жағдайлардың күтпеген жерден туындауы.
- 2 Ақшалай және материалдық түрде өлшенетін залалдың төтенше сипаты.
- 3 Залалды қалпына келтірудің және төтенше жағдайлардан кейінгі зардаптарды жоюдың объективті қажеттілігі.
Міндетті сақтандырудың құқықтық негіздері
Мемлекет тарапынан жүргізілетін міндетті сақтандыру біржақты өктем тәртіппен жүзеге асырылады. Сондықтан ол мемлекеттің қаржылық қызметінің бір түрі ретінде қарастырылып, қаржылық құқық нормаларымен реттеледі.
Заң әдетте мына мәселелерді белгілейді
- Міндетті сақтандыруға жататын объектілердің тізбесі.
- Сақтандырумен қамтамасыз ету нормасы немесе деңгейі.
- Сақтандыру жауапкершілігінің мөлшері.
- Тарифтік ставкалар немесе олардың орташа мөлшерін белгілеу тәртібі.
- Сақтандырушы мен сақтандырылушының негізгі құқықтары мен міндеттері.
Ерікті сақтандыру: мысалдар және жіктелуі
Жеке адамды ерікті сақтандырудың мысалдары
- Балаларды сақтандыру.
- Неке қиюға байланысты сақтандыру.
- Өмірді аралас сақтандыру.
- Қатерлі жағдайлардан сақтандыру және өзге де түрлер.
Сақтандыруды объектілері бойынша жіктеу
- Мүлікті сақтандыру.
- Мүлікке жатпайтын мүдделерді сақтандыру.
- Жеке адамды сақтандыру.
Сақтандыруды субъектілері бойынша жіктеу
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдарды сақтандыру.
- Мемлекеттік емес кәсіпорындар мен ұйымдарды сақтандыру.
- Азаматтарды сақтандыру.
Жеке адамды сақтандыру: анықтама және түрлері
Жеке адамды сақтандыру — нақты адамның жеке басына байланысты мүдделерін, оның өмірін, денсаулығын және басқа да игіліктерін сақтандыру.
Негізгі екі түрі
- Қатерлі, күтпеген жағдайлардан сақтандыру.
- Өмірді сақтандыру.