Сәбит Мұқанов жайлы

Сәбит Мұқанов қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Преснов ауданында дүниеге келген. Ол дәуірде ауылдағы жалғыз сауат көзі — молда мектебі еді. Жас Сәбит молдадан оқып, арабша хат таныды; ел ішіне кең тараған қисса-дастандарды оқитын деңгейге жетті.

Өлең-жырға, ертегі-әңгімеге құмар бала әдеби үлгілерді іздеп жүріп оқи бастайды. Сол кезеңдегі азын-аулақ қазақ кітаптарының тілінде ескі өзбекше немесе татарша элементтер араласып келетін.

Әке-шешеден жастай жетім қалған Сәбит балалық шағын ауқатты ағайындарға жалданып, қой бағумен өткізеді. Өз талпынысымен хат танығанымен, ұзақ уақыт мұғалім алдын көріп, жүйелі білім алуға мүмкіндігі болмайды.

1922 жылы Орынбордағы рабфакқа түсіп, оқуын тәмамдаған соң баспасөз саласында еңбек етеді. Осы жылдары орыс тілін меңгеріп, орыс әдебиетімен танысады; поэзия әлемінің кең тынысын сезініп, көркем бейне жасаудың өрісін кеңейтеді.

1926 жылы рабфакты аяқтағаннан кейін «Батырақ», «Октябрь өткелдері», «Сұлушаш» поэмаларын жазады. 1926–1928 жылдары республикалық «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде және баспа орындарында қызмет етеді.

1935 жылы жаңадан шыға бастаған «Қазақ әдебиеті» газетінің редакторы болды. 1937 жылы Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы қызметін атқарды. Осы кезеңде «Жұмбақ жалау» (кейін «Ботагөз»), «Колхозды ауыл осындай», «Менің мектептерім» сияқты ірі еңбектерімен танылды.

1943–1951 жылдары Жазушылар одағына екінші рет төраға болып сайланды. 1950 жылдары «Сырдария» романын, «Шоқан Уәлиханов» пьесасын жазды. Бұрын жарық көрген екі томдық «Өмір мектебі» кітабының жалғасы ретінде «Есею жылдары» атты өмірбаяндық романын жариялады.

1947–1963 жылдары Жоғарғы Кеңес депутаты болды. 1974 жылы жарық көрген «Халық мұрасы» тарихи-этнографиялық шолуы халқымыздың мәдениеті, өнері, тілі және материалдық игіліктері туралы құнды зерттеу еңбектерінің бірі саналады.

Сәбит Мұқанов революция қарсаңында адам өмірі мен көңіл күйі туралы өлеңдер жазды. Солардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1919 жылы жазылған «Бостандық» өлеңі.

1920 жылғы «Кедей баласы» өлеңінде революциялық тақырыпты кеңейтіп, таптық қақтығыстың қырын айқындай түседі. Ақын қанаушы тап өкілдерін (бай, би, молда) қазақ ауылындағы әлеуметтік әділетсіздіктің белгілері ретінде бейнелейді.

1920-жылдары қазақ ауылы, кедей тұрмысы, еңбек адамының күйі туралы көптеген өлеңдер жазды. Негізгілері: «Шоқпыттың шаруасы», «Сүт заводы», «Қазақстан», «Жолы жоқтар біздің жолға қосылсын», «Егістік», «Балқаш», «Конвейер» және басқалары.

Ұжымдастыру мен индустрияландыру дәуірінде ақын жаңа тақырыптарға ден қойып, құрылыс майданындағы еңбек ырғағын, жұмысшы, малшы, егінші өмірін жырлады. Кейінгі жылдары соғыс тақырыбына, одан соң бейбіт еңбек пен тың игеру тақырыптарына да қалам тартты.

Соғыс жылдарындағы «Мен де аттандым майданға», «Фашизмнің ажалы», «Гвардеец бауырларға», «Ленин қаласында» тәрізді өлеңдері патриоттық рухымен ерекшеленді. Лирикасындағы негізгі кейіпкер — қарапайым еңбек адамы.

1925–1928 жылдары ақынның поэмалары жиі жариялана бастады. «Пионер» мен «Жетім қыз үйінде» шығармаларында қазақ ауылындағы кедейлердің хал-ахуалын суреттейді.

1926 жылы жазылған «Кешегі жалшы мен бүгінгі жалшы» (кейін «Батырақ» атанған) поэмасында ауылдағы бай мен кедейдің арақатынасы нақты образдар арқылы көрінеді.

Қазақтың байырғы поэзиясымен салыстырғанда, ХХ ғасыр басындағы поэзия түр мен мазмұн жағынан жаңаша өрістеді. Бұл жаңалық бірден қалыптаса қойған жоқ: ақындар дәстүрді сақтай отырып, жаңа заман тынысын көрсетуге ұмтылды.

20–30-жылдардағы қазақ поэзиясында Сәбит Мұқанов та тың ізденістерімен көрінді. Жаңалық тек ұйқас, буын, ырғақпен шектелмей, көбіне теңеу, метафора, эпитет сияқты көркемдік тәсілдерінен аңғарылады.

Сәбит Мұқанов драматургия, сын және әдебиеттану салаларында да елеулі еңбек етті. 200-ден астам әдеби-сын мақалалар жазды.

Ол қазақ ауыз әдебиетін зерттеп, фольклор мен көне жазба мұраларды жинап, жариялауға атсалысты. Әдебиет тарихы, ағартушы-демократтар шығармашылығы туралы зерттеу еңбектер жазып, халық поэзиясының ірі өкілдері жайында толымды пікірлер білдірді.