Қазақ тілі оқыту әдістемесі
Оқу-әдістемелік материалдар туралы қысқаша мәлімет
Құжат
- Пәні: Қазақ тілін оқыту әдістемесі
- Мамандық: 5В 050117 — Қазақ тілі мен әдебиеті
- Басылым: 2013 жылғы №3 басылым
Мекеме
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті.
Құрылым
Материалдар глоссарийден, дәріс мазмұнынан, тәжірибелік сабақтардан және студенттің өздік жұмысынан тұрады.
Мазмұны
1. Глоссарий
Негізгі ұғымдар мен анықтамалар.
2. Дәріс сабақтары
Теориялық тақырыптар және жоспарлар.
3. Тәжірибелік сабақтар
Практикалық тапсырмалар мазмұны.
4. Студенттің өздік жұмысы
Өзіндік ізденіс пен бекіту жұмыстары.
Глоссарий: негізгі ұғымдар
Төмендегі анықтамалар қазақ тілін оқыту әдістемесінің теориялық негіздерін жүйелеуге көмектеседі.
Әдістеме
Педагогика ғылымының жеке пәндерден берілетін білім көлемі мен мазмұнын негіздеп, оны оқытудың тиімді әдістерін зерттейтін саласы. Тұтас оқу-тәрбие процесінің заңдылықтарын дидактика қарастырады, ал нақты пәнге тән заңдылықтарды пәндік дидактика зерттейді.
Білім беру мазмұны
Жан-жақты үйлесімді дамыған тұлғаны қалыптастыруға бағытталған педагогикалық тұрғыдан бейімделген білім, іскерлік, дағды, шығармашылық іс-әрекет тәжірибесі және эмоционалдық-еріктік қатынас тәжірибесінің жүйесі.
Мемлекеттік білім беру стандарты
Қоғам сұранысы мен тұлғаның қажеттілігі және мүмкіндіктеріне сай білім деңгейін айқындайтын негізгі көрсеткіштер жүйесі.
Оқу жоспары
Оқу жылының құрылымын, демалыс мерзімін, пәндер тізімін, сыныптар бойынша оқу тәртібі мен ретін, сондай-ақ пәндерге бөлінетін жалпы және апталық сағат көлемін айқындайтын нормативтік құжат.
Оқу бағдарламасы
Белгілі бір пән бойынша білім, іскерлік, дағдылар мазмұнын ашатын нормативтік құжат. Оқу жоспары негізінде жасалады.
Оқулық
Оқу бағдарламасына сай пән мазмұнын жүйелі түрде баяндайтын кітап.
Дидактика
Грек тіліндегі didasko (үйретемін) түбірінен: білім беру мен оқыту мәселелерін зерттейтін оқыту теориясы, педагогика ғылымының саласы.
Оқыту және оқыту процесі
Оқыту — оқушыны білімдендіру, тәрбиелеу және дамыту мақсатына бағытталған алдын ала жоспарланған іс-әрекет. Оқыту процесі — осы міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған мұғалім мен оқушы арасындағы мақсатты өзара байланысты әрекет.
Білім, іскерлік, дағды
- Білім: адамзат тәжірибесінің жинақталған нәтижесі; оны талдау, синтездеу, салыстыру, жіктеу және жинақтау арқылы терең ұғыну қажет.
- Іскерлік: алған білім негізінде практикалық әрекетті іске асыру.
- Дағды: әрекетті көп рет қайталау арқылы қалыптасатын машық.
Заңдылық және дидактикалық принциптер
Заңдылық — құбылыстар мен процестер арасындағы объективті, маңызды, қажетті және белгілі жағдайда қайталанатын берік байланыс. Дидактикалық принциптер — оқытудың мазмұнын, ұйымдастыру тәсілдерін және әдістерін мақсат пен заңдылыққа сай іске асыратын қағидалар жүйесі.
Оқытуды ұйымдастыру формалары
Оқыту формасы — мұғалім мен оқушылар әрекетінің сыртқы ұйымдасу көрінісі. Сабақ — уақыты, мазмұны және ұйымдастырылуы бойынша аяқталған оқу үрдісінің бөлігі; әдетте тұрақты құрам, 45 минут және сабақ кестесімен сипатталады. Сабақ құрылымы — сабақ кезеңдерінің белгілі тәртіппен ұштасып жүзеге асуы.
Оқыту әдістері және оқу тәсілдері
Оқыту әдістері — мақсат пен міндетке сай мазмұнды меңгертуде мұғалім мен оқушы қолданатын амал-тәсілдер мен құралдар жиынтығы. Оқу тәсілдері — әдістің құрамдас бөлігі, «әдіс» ұғымының нақты көрінісі.
Оқу құрал-жабдықтары
Білім алуға және ептіліктерді қалыптастыруға қызмет ететін құралдар. Тар мағынада — оқу және көрнекі құралдар, техникалық жабдықтар; кең мағынада — мақсатқа жетуге көмектесетін әдіс, форма, мазмұн және арнайы оқу бұйымдарының жиынтығы.
Бақылау, бағалау, сынақ, емтихан
- Бақылау: оқу әрекетіне басшылық жасап, даму мен қабілетке ықпал ететін тексеру үдерісі.
- Бағалау: оқу нәтижесінің деңгейін, сапасын, меңгерілу дәрежесін айқындау құралы.
- Сынақ: белгілі тарау/тақырып бойынша қорытынды бақылаудың ерекше түрі.
- Емтихан: білімді қорытынды тексеру және бағалаудың арнаулы формасы.
Педагогикалық технологиялар
Теориялық білімді тұтас педагогикалық үдерісте практикада іске асыруға бағытталған, нәтижені кезең-кезеңімен өлшеуге мүмкіндік беретін, оқушы мен ұжымның даму динамикасын көрсетуге және өзін-өзі дамытуға жағдай жасайтын жүйелі іс-әрекеттер кешені.
Дәріс №1: Қазақ тілін оқыту әдістемесі — дербес ғылым
Бұл дәріс пәннің жалпы мәселелерін, мақсаты мен міндетін, зерттелу жайын жүйелейді және әдістеменің қалыптасу, даму жолдарын түсіндіреді.
Мақсаты
- Әдістеме ғылымының зерттеу нысаны мен пәнін таныстыру.
- Методологиялық және теориялық негіздеріне шолу жасау.
- Тарихи қалыптасуы мен даму логикасын көрсету.
- Әдістемелік мұраны талдау тәсілдерін түсіндіру.
Жоспар
- 1. Қазақ тілін оқыту әдістемесі және оның зерттеу нысаны
- 2. Қазақ тілі әдістемесінің мәселелері
- 3. Қазақ тілін оқытудың мақсаттары мен міндеттері
- 4. Қазақ тілі және пәнаралық байланыс
1) Зерттеу нысаны: «Нені және қалай оқытамыз?»
Қазақ тілін оқыту әдістемесі — педагогика ғылымының бір саласы әрі дербес ғылым. Оның зерттейтіні — қазақ тілін оқытудың жолдары мен жағдайлары және сол үдерістің заңдылықтары. Бұл заңдылықтар педагогика, психология және лингвистика негізінде жинақталған тәжірибе мен теориялық қағидаларға сүйенеді.
Әдістеме жауап беретін 5 сұрақ
- Мақсат: не үшін оқыту керек?
- Мазмұн: нені оқыту керек?
- Ұйымдастыру: қалай оқыту керек?
- Құралдар: ненің көмегімен оқыту керек?
- Нәтиже: білімді меңгеру, даму және тәрбие арасындағы үйлесім қалай сақталады?
Осы мәселелерді шешу мектептегі білім беру мен тәрбиенің жалпы мақсаттарын нақтылауға мүмкіндік береді.
2) Әдістеменің негізгі міндеттері
- Пән мазмұнын жүйелеу: бастауыш және орта мектепте қазақ тілі пәнінің мақсатын, ерекшелігін, мазмұны мен көлемін, құрылымын анықтау; материалды сыныптарға бөлу.
- Тиімді әдіс-тәсілдерді таңдау: оқу материалы мен оқушылардың психофизиологиялық ерекшеліктеріне сай ең пайдалы және үнемді әдістерді зерттеу.
- Игеру шарттарын талдау: материалды дәл қабылдау, айқын түсіну және практикада қолдану шарттарын анықтау.
Қорытынды: қазақ тілін оқыту әдістемесі — мазмұн, принцип, әдіс-тәсіл және нәтижені қамтамасыз ететін шарттарды біріктіретін ғылым.
3) Зерттеу әдістері: теориялық және эмпирикалық бағыт
Теориялық әдістер
- Жүйелі-құрылымдық әдіс: мақсат, мазмұн, әдіс, құрал және нәтиже байланысын біртұтас жүйе ретінде қарастыру.
- Типологиялық әдіс: объектілер мен құбылыстарды топтастырып, негізгі белгілерін анықтау.
- Тарихи әдіс: құбылысты уақыт бойынша даму, өзгеру тұрғысынан талдау.
Эмпирикалық әдістер
- Мектеп тәжірибесін зерттеу: байқау, анкета, құжат талдау, әңгімелесу, жазбаша тексеру жұмыстары.
- Эксперимент: жаңа материалдың түсініктілігін және жаңа әдіс-тәсілдердің тиімділігін дәлелдеу.
Эксперименттің маңызды шарты — алдын ала ойластырылған гипотеза және оны іске асыратын оқу-әдістемелік материалдардың дайын болуы.
Барлық зерттеу жұмыстары анализ, синтез, индукция, дедукция, абстракциялау, жинақтау және салыстыру сияқты логикалық операциялар арқылы жүргізіледі.
4) Оқыту мақсаттары: үш бағыт
Білім беру мақсаттары
- Ана тілі ғылымының негіздерін меңгерту.
- Тілдің қоғам өміріндегі маңызын түсіндіру.
- Ауызша және жазбаша тілді дамыту, тіл мәдениетін қалыптастыру.
- Өздігінен сөйлеуге және жазуға үйрету.
Тәрбиелік мақсаттар
- Тілдік құбылыстарға ғылыми көзқарас қалыптастыру.
- Тілдің қоғаммен бірге жасасатын қарым-қатынас құралы екенін ұғындыру.
- Салт-дәстүр сезімін дамыту, еңбек тәрбиесін нығайту.
Танымдық қабілеттерді дамыту
- Ана тіліне қызығушылықты арттыру.
- Байқағыштық, ес, ойлау және сөйлеу қабілеттерін дамыту.
- Тілдік проблеманы өз бетімен шеше алатындай деңгейге жеткізу.
- Тіл фактілерін талдау іскерлігін қалыптастыру.
5) Пән міндеті және «толық сауатты адам» өлшемі
- Толық сауатты тұлға даярлау.
- Оқушының шығармашылық күшін, танымдық қабілетін және өздігінен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
Толық сауатты адам деп кімді айтамыз?
- Тіл және грамматикалық құрылыс туралы білімдер жиынтығын меңгерген адамды.
- Ана тілінің мүмкіндіктерін еркін пайдалана алатын адамды.
- Әдеби тілде дұрыс сөйлеу, мәнерлеп оқу дағдыларын игерген адамды.
- Грамматикалық және стилистикалық тұрғыда ауызша, жазбаша тілін сауатты жетілдіре алатын адамды.
Іске асыру шарттары
Нәтиже мұғалімнің теориялық-практикалық дайындығына, тәжірибесіне және қажетті құралдардың болуына тікелей байланысты: оқу бағдарламалары, оқулықтар мен көрнекі құралдар, сондай-ақ ғылыми негізделген пән әдістемесі.
6) Қазақ тілі және пәнаралық байланыс
Қазақ тілі басқа пәндермен, әсіресе әдебиет, орыс және шетел тілдерімен, сондай-ақ тарих, география және жаратылыстану бағытындағы пәндермен тығыз байланыста оқытылады. Бұл байланыс көбіне тіл дамыту, сөздік қорды байыту және емлелік дағдыларды нығайту мақсатында жүзеге асады.
Әдебиетпен байланыс
- Көркем мәтіндерді тілдік фактілерге мысал ретінде пайдалану.
- Сөз, грамматикалық форма, синтаксистік құрылым, мәтін бөліктеріне талдау жасау.
- Мазмұндама, шығарма, оқығанын өз сөзімен айту арқылы тіл ұстарту.
Орыс және шетел тілдерімен байланыс
- Грамматикалық ортақтық пен айырмашылықты салыстыру арқылы ұғыну.
- Ортақ терминдер жүйесі: фонетика, әліпби, морфология, синтаксис, орфография, пунктуация, орфоэпия.
- Кірме сөздердің түп-төркінін тануға көмектесу.
Тарихпен байланыс
- Тәрбиелік және танымдық бағытты күшейту.
- Тарихи терминдер мен даталарды сауатты қолдану.
Жаратылыстану, математика және физикамен байланыс
- Танымдық қабілеттерді дамыту.
- Терминдерді дұрыс жазу және қолдану дағдысын қалыптастыру.
Барлық пәндер оқушының ауызша және жазбаша сөйлеуін дамытуға, сауатты жазу режимін күшейтуге және жаңа терминдерді дұрыс қолдануға ықпал етеді.
Негізгі тапсырмалар мен сұрақтар
- Қазақ тілін оқыту әдістемесі ғылымының зерттеу нысаны мен пәні.
- Әдістеменің методологиялық және теориялық негіздері.
- Әдістеменің басқа ғылымдармен байланысы.
- Қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихи қалыптасуы мен даму жолдары.
- Әдістемелік мұра және оны талдау тәсілдері.
Әдебиеттер
- Қазақ тілі оқулықтары мен бағдарламалары.
- Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
- Аймауытов Ж. Психология. Алматы, 1992.
- Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1965.
- Исабаев У. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. Алматы, 1999.
- Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1995.
- Жиенбаев С. Қазақ тілі методикасы. Алматы, 1958.
- Күлмағамбетова Б.К. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1988.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. Алматы, 2004.
Дәріс №2: Теориялық негіздер (үзінді)
Бұл дәріс қазақ тілін оқыту әдістемесінің теориялық негіздеріне шолу жасайды және пәннің психология, педагогика, логика, философия ғылымдарымен байланысын ашады. Сондай-ақ қазақ тілін оқыту әдістемесінің негізгі ұстанымдары қарастырылады.
Мақсаты
- Теориялық негіздерге жүйелі шолу жасау.
- Психология, педагогика, логика және философиямен байланысын көрсету.
- Оқыту ұстанымдары туралы түсінік қалыптастыру.