Нарықтық экономиканың рөлі
Нарықтық модельде экономиканы кім басқарады?
Нарықтық модель жағдайында экономиканы тікелей бір ғана орган емес, нарықтық механизм басқарады. Ол тұтынушы сұранысы, ұсыныс, бағалар және техникалық прогресс арқылы экономиканың қалай дамитынын, ресурстардың қайда бағытталатынын үздіксіз реттеп отырады.
Экономикалық жүйенің өзегі
- Нені өндіру керек? — қоғамға не қажет екенін сұраныс айқындайды.
- Қалай өндіру керек? — тиімді технология, өнімділік және бәсеке анықтайды.
- Кімге өндіру керек? — табыс, баға және нарыққа қолжетімділік арқылы бөлінеді.
«Нарықтық шаруашылықтың кез келген жоспарлы шаруашылықтан артықшылығы сол — нарықтық шаруашылықта күнде, сағат сайын икемделу процесі жүреді. Ол ұлттық өнім мен ұлттық табыстың, сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын дұрыс жолға қойып, тепе-теңдікке келтіреді».
Бәсекеге қабілетті экономика: стратегия және басымдықтар
Қазақстан өз азаматтары үшін өмір сүрудің жоғары стандарттарын қалыптастыру арқылы тиімді дамып келе жатқан елдердің қатарына қосылуы тиіс. Бұл мақсатқа ұлт пен экономиканың бәсекеге қабілеттілігі артқан жағдайда ғана қол жеткіземіз.
Осыған байланысты экономиканы әртараптандыруға бағытталған индустриялық-инновациялық стратегия жүзеге аса бастады. Бұл — болашаққа арналған бағдарлама: жоғары қосылған құнды салаларды күшейту, кластерлер құру, жаңа технологияларды енгізу.
Кластерлік даму бағыты
Ел экономикасының шикізаттық емес салалардағы ұзақ мерзімді мамандануын айқындайтын кластерлерді қалыптастыру маңызды. Жоспарланған бағыттар ретінде мына салалар аталады:
- туризм
- мұнай-газ машиналарын жасау
- тамақ және тоқыма өнеркәсібі
- көлік-логистикалық қызметтер
- металлургия және құрылыс материалдары
Ұлттық инновациялық жүйе
Қазақстанды жаңа технологиялар мен жаңа экономика әлеміне енгізетін басқарудың түбегейлі жаңа жүйесі ретінде Ұлттық инновациялық жүйе қалыптастыру қолға алынды. Индустриялық-инновациялық дамудың инфрақұрылымы кезең-кезеңімен орнығуда.
- Даму институттарын капиталдандыру
- 730 млн АҚШ доллары
- Инвестициялық жобалар портфелі
- 1,2 млрд АҚШ долларынан аса
- 2004 ж. іске асқан жобалар
- 204 (шамамен жартысы қолдаумен)
Мемлекет пен бизнес: сенімге негізделген әріптестік
Стратегиялық міндет — бәсекеге қабілетті елдер қатарынан лайықты орын алу. Бұл үшін мемлекет пен жеке меншік сектор сенім мен тиімділікке негізделген әріптестік қатынастарды нығайтуы қажет.
Шағын және орта бизнеске жаңа көзқарас
Шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың жаңа идеологиясы қажет: бастамашылдықты іске асыратын орта қалыптастыру, кәсіпкердің инновациялық экономикадағы орнын табуына жол ашу, мүмкіндіктерді нақты қолжетімді ету.
Қаржыландыруды кеңейту
«Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» кәсіпкерлер үшін ауқымды қаржылық алаңға айналуы тиіс. Қосымша 10 млрд теңге бөлу арқылы шағын бизнеске кредит беру мүмкіндігі 25 млрд теңгеге дейін ұлғаяды.
Кепілдік және сақтандыру
Банктік кредиттер бойынша кепілдік беру мен сақтандыру тетіктерін енгізу — кәсіпкерлікке берілетін қомақты мемлекеттік қолдаудың бір бағыты.
Мемлекеттік кәсіпорындар мен мегахолдингтердің өзіне тән емес функцияларын шағын және орта бизнеске беру — бәсекені күшейтіп, нарыққа «тыныс» ашады. Бұл бағытта қарсыласу мен созбалаңға жол бермей, шешімді әрекет қажет.
Аграрлық сектор: нарық және мемлекеттік реттеу теңгерімі
Ауыл шаруашылығы экономикасындағы ең күрделі мәселелердің бірі — сатып алынатын және сатылатын тауарлар арасындағы баға теңгермешілігін (паритетін) сақтау. Яғни ауыл шаруашылық өнімдері мен осы салаға қажетті өнеркәсіптік ресурстар бағасының арақатынасы екі тараптың да мүддесіне сай болуы тиіс. Бұл — халықтың тұрмыс деңгейін арттыруда шешуші факторлардың бірі.
Бірде-бір дамыған елде егін және мал шаруашылығы нарықтың еркін «ағысына» тұтастай жіберілмейді. Кей кәсіпкерлер мемлекеттік реттеуді қабылдамайды деген пікір бар. Алайда Нобель сыйлығының лауреаты Дж. Стиглер зерттеулеріне сүйенсек, бизнес мемлекеттік реттеуден алшақтамайды, керісінше бәсекедегі тәуекелдерді мемлекет тарапынан қорғауды талап етеді.
Аграрлық саясаттың басымдығы
Қазақстанда агроөнеркәсіп кешенін дамыту және оны батыл реформалау стратегиялық басымдықтардың алдыңғы қатарында болуы тиіс. Себебі ұзақ уақытқа созылған артта қалушылықтың тамыры көбіне аграрлық құрылымдағы мәселелерден бастау алады.
- Шаруалардың еңбек еркіндігі, меншікке қатысуы және басқару функцияларына араласуы шектелді.
- Жаппай мемлекеттендіру жерге және өндіріс қорларына монополиялық меншік орнатып, бәсекені әлсіретті.
- 1990-жылдардан бері саяси-экономикалық үдерістер, байланыстардың үзілуі және реформалаудағы қателіктер дағдарысты күшейтті.
Реформалардағы түйткілдер
Жекешелендірудің ғылыми негізсіз және жедел жүргізілуі, бәсекенің әлсіздігі мен тапшылық жағдайында бағаны ырықтандыру, сондай-ақ мемлекеттің реттеу функциясынан тым тез бас тартуы «нарық бәрін өзі шешеді» деген иллюзияны күшейтті. Бұл құбылыстар ауыл шаруашылығындағы өндірістің құлдырауына, инфляцияның өсуіне және өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әсер етті.
Неге жүйелі реттеу қажет?
Экологиялық залалдың жиналуы, нарықтық психологияның толық қалыптаспауы, жауапкершіліктің әлсіреуі сияқты факторлар жағдайында қоғамды тек нарық ықпалымен жұмылдыру жеткіліксіз. Сондықтан аралас экономикаға сүйенетін, әлемдік үрдіске айналған әлеуметтік нарықтық шаруашылық қағидаттарына сай мемлекеттік реттеудің жүйелі механизмдері қажет.
Агроөндірісті индустрияландыру және кластерлер
Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру аясында отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігіне қойылатын талаптар арта түседі. Сондықтан ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру мен өңдеуде кластерлік бастамаларды іске асыру арқылы аграрлық өндірісті индустрияландыруға ерекше назар аудару қажет. Бұл бағытқа жекеменшік сектордың да, кредит ресурстарының да шоғырлануы маңызды.
Үш жылдық аграрлық азық-түлік бағдарламасын іске асыру аяқталуға жақын. Аграрлық бизнесті мемлекеттік реттеу мен қолдау жүйесін әрі қарай құқықтық тұрғыдан күшейту үшін «Агроөнеркәсіп кешені мен ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» заңды қабылдау қажеттігі атап өтіледі. Ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуға республикалық бюджеттен 57,9 млрд теңгеден астам қаржы бөлу — рекордтық көрсеткіш ретінде бағаланады.
Қаржы нарығы және ашықтық
Қаржы секторын одан әрі дамыту үшін құнды қағаздар нарығын жетілдіру және жинақтаушы зейнетақы жүйесін дамыту бағдарламалары қабылданды. Ендігі міндет — осы шешімдерді нақты іске асыру.
Банктер үшін негізгі талаптар
- Ашықтық — банктік қызметтің тұрақты стандарты болуы тиіс.
- Меншік құрылымы және аффилиирленген тұлғалар туралы мәліметтер айқын болуы қажет.
- Банк шешімдеріне елеулі ықпал ететін тұлғалар уәкілетті органның келісімімен өз мәртебесін нақтылап отыруы керек.
- Инвестициялық қызметке қойылатын талаптарды жүйелеу, ал аффилиирленген тұлғалармен мәмілелер тәуекелді күшейтпеуі тиіс.
Жедел жаңару: капитал, білім және талант үшін тартымдылық
Экономикалық және әлеуметтік жедел жаңару бағыты Қазақстанның көшбасшылық әлеуетін сақтап қана қоймай, елді капитал, инвестиция, технология, білім және білікті кадрлар тартылатын орталыққа айналдыруы тиіс.
Кәсіпкер үшін
Бизнесті жүргізу қауіпсіз, болжамды және ұзақ мерзімді перспективалары бар орта қалыптастыру маңызды.
Ғалым мен маман үшін
Еңбектің лайықты бағалануы, кәсіби өсуге мүмкіндік және нәтижеге негізделген ынталандыру жүйесі болуы қажет.
Мәдениет үшін
Өнер адамдарының еңбегі әділ бағаланып, шығармашылықтың қоғамдағы рөлі нақты мойындалуы тиіс.
Қорытынды ой
Тарихи және қазіргі тәжірибе көрсеткендей, әлеуметтік тұрақтылықты сақтау үшін реформалар дұрыс бағытпен және жүйелі түрде жүргізілуі керек. Мемлекеттік реттеуді және мемлекеттік кәсіпорындарды басқаруды әлсірету экономиканың әр саласында стихиялық процестерді күшейтіп, жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Сондықтан нарықтың икемділігін сақтай отырып, қоғам мүддесіне қызмет ететін тиімді реттеу тетіктерін орнықтыру — ұзақ мерзімді дамудың негізгі шарты.