Қазақша рефераттар

Клеткалар типі

Құжат туралы

Бұл материал — Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Биология кафедрасы әзірлеген «Омыртқасыздардың салыстырмалы анатомиясы» пәні бойынша магистранттарға арналған өздік жұмыстарды ұйымдастыруға арналған әдістемелік нұсқаулар.

Мамандық
6М011300 — Биология
Құрастырушы
б.ғ.к., доцент Қуанышбаева М.Ғ.

Нұсқаулар кафедра отырысында және факультеттің оқу-әдістемелік бюросы мәжілісінде қарастырылып, оқу процесінде қолдануға ұсынылған.

Мазмұны

  • 1 Кіріспе
  • 2 Негізгі бөлім
  • 3 Қолданылатын әдебиеттер
  • 4 Қосымшалар

Кіріспе

«Омыртқасыздардың салыстырмалы анатомиясы» пәні биологиялық білім беру жүйесінде іргелі ғылымдардың бірі болып саналады. Пән жануарлар әлемінің көптүрлілігін, олардың функционалдық тұтастығын және эволюциялық қалыптасуын синтетикалық тұрғыдан түсіндіруге бағытталған.

Оқыту мақсаты

Пәнді меңгеру нәтижесінде магистранттар жануарлар құрылысының негізгі жоспарының эволюциясын, омыртқасыздардың мүшелер жүйелерінің құрылысын және олардың морфологиялық эволюциясын, сондай-ақ организмді тұтас жүйе ретінде сипаттайтын функционалдық байланыстарды және жануарлар филогенезінің негізгі заңдылықтарын білуі тиіс.

Оқыту міндеттері

  • Омыртқасыз жануарлардың негізгі типтерінің морфологиялық ерекшеліктерін салыстырмалы түрде талдау.
  • Өздік жұмыстарды жүйелі ұйымдастыру арқылы оқу белсенділігін арттыру және білім сапасын көтеру.
  • Омыртқасыздардың әртүрлі таксономиялық деңгейлеріндегі құрылымдық ерекшеліктерді салыстыра білу.
  • Құрылысты салыстыру бойынша практикалық дағдыларды меңгеру.
  • Морфологиялық зерттеудің қарапайым әдістемелерін білу.
  • Омыртқасыздардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын түсіну.

Негізгі бөлім: өздік жұмыстар

Төменде пән бойынша өздік жұмыстардың тақырыптары мен тапсырмалары берілген. Тапсырмалар кестелерді толтыру, ұғымдарды анықтау, салыстырмалы талдау және қысқа жауапты сұрақтар форматында ұсынылады.

Өздік жұмыс 1

5.1 Төменгі сатыдағы көпжасушалылар

Тақталылар, губкалар және ішекқуыстылар типтерінің құрылыс ерекшеліктерін салыстырып, кестені толтырыңыз.

Құрылыс ерекшелігі Тақталылар Губкалар Ішекқуыстылар
Симметрия
Құрылыс типі
Қоректену типі
Қозғалуы
Қорғануы
Ас қорытуы
Зәр шығаруы
Тыныс алуы
Заттардың тасымалдануы
Дене қуысы
Жыныс клеткалары
Көбеюі
Ұрықтануы

Өздік жұмыс 2

5.2 Метамерия

Омыртқасыздардағы гомономды және гетерономды сегментацияны (метамерияны) сипаттап, мысалдар келтіріңіз.

Назар аударатын ұғымдар

  • Сегменттердің біртектілігі/әртектілігі
  • Құрылыстық және функционалдық дифференциация
  • Эволюциялық маңызы

Ұсынылатын құрылым

  1. Анықтама
  2. Түрлері
  3. Мысалдар
  4. Қорытынды

Өздік жұмыс 3

5.3 Ұрық жапырақшалары

Энтодерма, эктодерма және мезодерма туындыларын құрылым деңгейлері бойынша салыстырып, кестені толтырыңыз.

Жануарлардың құрылым деңгейлері Энтодерма Эктодерма Мезодерма
Екіқабатты көпжасушалылар
Үшқабатты қуыссыздар және алғашқықуыстылар
Үшқабатты екіншіқуыстылар

Өздік жұмыс 4

5.4 Гомологиялық мүшелердің өзгерісі

Гомологиялық мүшелердің олигомеризациясы және полимеризациясы ұғымдарын түсіндіріп, эволюциялық маңызына қысқаша талдау жасаңыз.

Өздік жұмыс 5

Қысқа жауапты сұрақтар және кестелер

Сұрақтар (I)

  1. Инфузорияларда трихоцистаның қызметі қандай?
  2. Губкалардың морфологиялық типтерін атаңыз.
  3. Олигомеризация дегеніміз не?
  4. Сүліктің медицинадағы маңызы қандай?
  5. Омыртқасыздардың жүйке жүйесінің эволюциясын сипаттаңыз.

Сұрақтар (II)

  1. Геммула дегеніміз не?
  2. Буынаяқтылар мен полихеттердегі антенналардың қызметі қандай?
  3. Полимеризация дегеніміз не? Мысал келтіріңіз.
  4. Бунақденелілердің постэмбрионалды дамуын түсіндіріңіз.
  5. Омыртқасыздардың ас қорыту жүйесінің эволюциясын сипаттаңыз.

Кесте тапсырмасы: негізгі белгілерді салыстыру

Ішекқуыстылар → Буынаяқтылар

Белгі Ішекқуыстылар Жалпақ құрттар Жұмыр құрттар Буылтық құрттар Буынаяқтылар
Екі ұрық жапырақшасы
Үш ұрық жапырақшасы
Целом
Қан айналу жүйесі бар
Денесі сегменттелмеген
Денесі сегменттелген (метамерлі)
Алғашқы қуыс
Ішегі 3 бөлімді
Аралас қуыс

Кесте тапсырмасы: гидраның құрылысы

Клетка типі → орналасуы → қызметі

№ Клеткалар типі Орналасқан дене қабаты Қызметі
1
2
3
4
5
6

Қолданылатын әдебиеттер

Төмендегі дереккөздер пән бойынша теориялық негізді тереңдетуге және өздік жұмыстарды орындауға ұсынылады.

  1. 1. Беклемишев В.Н. Основы сравнительной анатомии беспозвоночных. — М.: Наука, 1964.
  2. 2. Гиляров М.С. Закономерности приспособлений членистоногих к жизни на суше. — М.: Наука, 1970.
  3. 3. Догель В.А. Олигомеризация гомологичных органов. — Л.: ЛГУ, 1954.
  4. 4. Заренков Н.А. Сравнительная анатомия беспозвоночных. Введение. Простейшие. Двуслойные. Часть 1. — М.: МГУ, 1988.
  5. 5. Захваткин Ю.А. Эмбриология насекомых. — М.: Высшая школа, 1975.
  6. 6. Иванова-Казас О.М. Сравнительная эмбриология беспозвоночных животных. Членистоногие. — М.: Наука, 1979.
  7. 7. Иофф Н.А. Курс эмбриологии беспозвоночных животных. — М., 1962.
  8. 8. Иванов А.В. Происхождение многоклеточных животных: филогенетические очерки. — Л., 1968.
  9. 9. Дәуітбаева К.Ә. Омыртқасыздар зоологиясы. 4 бөлім: Оқу құралы. — Алматы: Қазақ университеті, 2000. — 217 б.
  10. 10. Казенас В.Л. және т.б. Насекомые. Энциклопедия (Серия «Животные Казахстана»). — Алматы: Атамұра, 2010. — 368 с.
  11. 11. Кузнецов Н.Я. Класс Насекомые. — Т. 3. М., 2002.
  12. 12. Малахов В.В. Проблемы построения общей системы многоклеточных. Современная эволюционная морфология. — Киев, 1991.
  13. 13. Северцов А.С. Основы теории эволюции. — М.: МГУ, 1987.
  14. 14. Барнс Р., Кейлоу П., Олив П., Голдинг Д. Беспозвоночные. Новый обобщенный подход. — М.: Наука, 1992.
  15. 15. Буруковский Р.Н. Зоология беспозвоночных. — Калининград, 1999–2001.
  16. 16. Заренков Н.А. Сравнительная анатомия беспозвоночных. — М.: МГУ, 1988.
  17. 17. Захаров В.Б., Сонин Н.И. Биология. Многообразие живых организмов. — М.: Дрофа, 2003.
  18. 18. Малахов В.В. Новые группы беспозвоночных животных. Соросовский образовательный журнал, 2001. Т. 7, № 7.
  19. 19. Малахов В.В. Революция в зоологии: новая система билатерий. Природа, 2009.
  20. 20. Увалиева К.К. Наземные моллюски Казахстана и сопредельных территорий. — Алма-Ата: Наука, 1990.

Қосымша материалдар: тест тапсырмалары

Төмендегі тест сұрақтары омыртқасыздардың салыстырмалы анатомиясы бойынша негізгі ұғымдарды бекітуге арналған.

Тест (таңдау сұрақтары)

  1. 1. Губкалардың денесіндегі ас қорыту қай клеткаларда жүреді?

    • A) Пинакоциттерде
    • B) Колленциттерде
    • C) Склеробластарда
    • D) Хоаноциттер мен амебоциттерде
    • E) Археоциттер мен спонгиобластарда

  2. 2. Губкалардың классификациясы қандай принциптерге негізделген?

    • A) Көбею тәсіліне
    • B) Қоректену тәсіліне
    • C) Тыныс алу және зәр шығару тәсіліне
    • D) Қаңқаның құрылысына
    • E) Мекен ортасының ерекшеліктеріне

  3. 3. Губкалардың ішкі парагастральды қуысы қандай клеткалармен астарланған?

    • A) Пороциттермен
    • B) Амебоциттермен
    • C) Склеробластармен
    • D) Хоаноциттермен
    • E) Эпителиальді клеткалармен

  4. 4. Мезоглея қай топтарға тән?

    • A) Жалғанаяқтыларға, талшықтыларға
    • B) Споралыларға, кірпікшелілерге
    • C) Губкалар мен ішекқуыстыларға
    • D) Кірпікшелі және сорғыш құрттарға
    • E) Жұмыр және буылтық құрттарға

  5. 5. «Жұмыртқа → планула → сцифистома → эфира → медуза → жұмыртқа» схемасы қай топқа тән?

    • A) Гидроидтылар
    • B) Теңіз гидроидты полиптері
    • C) Сцифомедузалар
    • D) Маржан полиптер
    • E) Сифонофорлар

  6. 6. Сәулелі симметриялы жануарлар:

    • A) Ішекқуыстылар
    • B) Жалпақ құрттар
    • C) Жұмыр құрттар
    • D) Буылтық құрттар
    • E) Буынаяқтылар

  7. 7. Губкаларда «клетка резерві» (кез келген клеткаға айнала алатын) қайсысы?

    • A) Колленциттер
    • B) Пинакоциттер
    • C) Хоаноциттер
    • D) Археоциттер
    • E) Жыныс клеткалары

  8. 8. Губкаларда жыныс клеткалары қай клеткалардан түзіледі?

    • A) Жұмыртқа және ұрық бездерінде
    • B) Хоаноциттерде
    • C) Пинакоциттерде
    • D) Мезоглеядағы археоциттерде
    • E) Спонгиобластарда

  9. 9. Сцифомедузада ұрықтану қайда өтеді?

    • A) Гастраль қуысында
    • B) Қарын қалталарында
    • C) Суда
    • D) Энтодермада
    • E) Эктодермада

  10. 10. Ішекқуыстылардың қай өкілінде алғаш рет эктодермалық жұтқыншақ пайда болады?

    • A) Сцифомедузаларда
    • B) Гидроидтыларда
    • C) Теңіз гидроидты полиптерінде
    • D) Маржан полиптерінде
    • E) Сифонофорларда

  11. 11. Тек ішекқуыстыларға ғана тән клеткалар тобы:

    • A) Жыныс клеткалары
    • B) Атпа клеткалар
    • C) Безді клеткалар
    • D) Нерв клеткалары
    • E) Жағалы-талшықты клеткалар

  12. 12. Губкалардың қаңқасы қай клеткалардан дамиды?

    • A) Амебоциттерден
    • B) Склеробластардан
    • C) Талшықты-жағалы клеткалардан
    • D) Эпителиальды клеткалардан
    • E) Жұлдызша клеткалардан

  13. 13. Губкалардың көбею жолдары:

    • A) Сыртқы және ішкі бүршіктену арқылы, сондай-ақ жынысты
    • B) Партеногенез
    • C) Тек жынысты
    • D) Тек ішкі бүршіктену
    • E) Конъюгация

  14. 14. Ішекқуыстылар типінің маңызы:

    • A) Маржан рифтері мен атоллдарды түзушілер
    • B) Биофильтраторлар
    • C) Жануарлар паразиттері
    • D) Өсімдіктер паразиттері
    • E) Кәсіптік түрлері бар

  15. 15. Геммула дегеніміз не?

    • A) Жыныс клеткасы
    • B) Дернәсіл
    • C) Сыртқы бүршік
    • D) Ішкі бүршік
    • E) Амеба тәрізді клетка

  16. 16. Ішекқуыстыларда радиальды симметрияның пайда болуы неге байланысты?

    • A) Планктонды тіршілікке
    • B) Бекініп тіршілік етуге
    • C) Белсенді жүзуге
    • D) Терең қабаттарда бентос тіршілікке
    • E) Субстратта баяу жылжуға

  17. 17. Метагенез дегеніміз не?

    • A) Бүршіктену нәтижесінде жаңа особьтардың пайда болуы
    • B) Бүршіктену нәтижесінде колонияның түзілуі
    • C) Жынысты көбею
    • D) Жыныссыз көбею
    • E) Жынысты және жыныссыз көбею арқылы ұрпақ алмасу

  18. 18. «Жұмыртқа → полип» циклы қай өкілге тән?

    • A) Гидрополиптерге
    • B) Гидраларға
    • C) Гидромедузаларға
    • D) Сцифомедузаларға
    • E) Сифонофораларға

  19. 19. Ішекқуыстылар — қай деңгейдегі жануарлар?

    • A) Бірклеткалы
    • B) Екіқабатты
    • C) Үшқабатты
    • D) Төртқабатты
    • E) Төртқабатты радиальді

  20. 20. Гидроидтылардың дернәсілі:

    • A) Амфибластула
    • B) Трохофора
    • C) Планула
    • D) Диплеврула
    • E) Велигер

  21. 21. Медузалардың полиптерден айырмашылығы:

    • A) Тіркеліп тіршілік етуі
    • B) Еркін тіршілік етуі
    • C) Колониялы тіршілік етуі
    • D) Эктопаразиттік тіршілік етуі
    • E) Эндопаразиттік тіршілік етуі

  22. 22. Ропалийлер дегеніміз не?

    • A) Қоректік заттарды ұстайтын мүше
    • B) Жүзуді қамтамасыз ететін мүше
    • C) Қорғану қызметін атқаратын мүше
    • D) Көру және тепе-теңдікті сақтау қызметін атқаратын мүше
    • E) Көбею қызметін атқаратын мүше

  23. 23. Медузалардың ас қорыту қуысы қалай аталады?

    • A) Гастральды
    • B) Парагастральды
    • C) Гастроваскулярлы
    • D) Миксоцель
    • E) Схизоцель

  24. 24. Ақ планарияның ас қорыту жүйесі қандай бөліктерден тұрады?

    • A) Ауыз, жұтқыншақ, тармақталған ортаңғы ішек
    • B) Ауыз, жұтқыншақ, екіге тармақталған ортаңғы ішек
    • C) Ауыз, жұтқыншақ, үшке тармақталған ортаңғы ішек
    • D) Ауыз және тұйық бітетін түтік
    • E) Ауыз, ортаңғы және артқы ішек

  25. 25. Мюллер личинкасы қай топқа тән?

    • A) Сорғыш құрттарға
    • B) Таспа құрттарға
    • C) Жұмыр құрттарға
    • D) Буылтық құрттарға
    • E) Кірпікшелі құрттарға

  26. 26. Бауыр сорғыш құрттың партеногенез жолымен дамитын сатылары қайда өтеді?

    • A) Негізгі иесінде
    • B) Аралық иесінде
    • C) Суда
    • D) Ылғалды топырақта
    • E) Құрлықта

  27. 27. Қай құрт «описторхоз» ауруын қоздырады?

    • A) Бауыр сорғыш құрт
    • B) Ланцет тәрізді сорғыш құрт
    • C) Қанның жабысқақ сорғыш құрты
    • D) Мысықтың (Сібірдің) сорғыш құрты
    • E) Үлкен бауыр сорғыш құрты (Fasciola gigantica)

  28. 28. Ұзындығы 15–20 м, 4000 бунағы бар, үш иеде дамиды. Бұл қай құртқа тән?

    • A) Жалпақ таспа құрт
    • B) Қарусыз цепень
    • C) Қарулы цепень
    • D) Қойдың ми құрты
    • E) Эхинококк

  29. 29. Қойда «ценуроз» (айналма) ауруын қайсысы қоздырады?

    • A) Diphyllobothrium latum
    • B) Taenia solium
    • C) Taeniarhynchus saginatus
    • D) Multiceps multiceps
    • E) Echinococcus granulosus

  30. 30. Жалпақ таспа құрттың процеркоид личинкасы қайда дамиды?

    • A) Ылғалды топырақта
    • B) Суда
    • C) Адамда
    • D) Шаянтәріздіде
    • E) Балықта

Ескерту: Тест сұрақтары толықтырмалы форматта қолданылуы мүмкін. Қажет болған жағдайда жауап кілті бөлек беріледі.

Реферат/баяндама тақырыптары

Төмендегі тақырыптардың бірін таңдап, салыстырмалы талдау және әдебиеттерге сүйенген қысқаша ғылыми шолу дайындаңыз.

  1. 1. Жануарлардың салыстырмалы морфологиясының негіздері.
  2. 2. Буынаяқтылардың салыстырмалы морфологиялық сипаттамасы.
  3. 3. Омыртқасыздардағы көбею мүшелерінің салыстырмалы анатомиясы.
  4. 4. Екінші ауызды жануарлардың ерекшеліктері (гемихордалылар) және желілілер филогениясындағы маңызы.
  5. 5. Омыртқасыздардың зәр шығару жүйесінің салыстырмалы анатомиясы.
  6. 6. Ішекқуыстылардың морфо-физиологиялық сипаттамасы.
  7. 7. Алғашқы ауызды жануарларға сипаттама: онихофоралылар (спиральды бөлшектену).
  8. 8. Омыртқасыздардың ас қорыту жүйесінің салыстырмалы анатомиясы.
  9. 9. Қарапайымдылардың морфо-физиологиялық сипаттамасы.
  10. 10. Жануарлар симметриясы туралы ілім: протозоа және метазоа симметрия типтері.
  11. 11. Омыртқасыздардың сезім мүшелерінің салыстырмалы анатомиясы.
  12. 12. Үшқабатты, паренхиматозды және алғашқықуысты жануарлар деңгейі: жалпақ құрттар, немертиндер, жұмыр құрттар.
  13. 13. Насекомдар класының негізгі отрядтарының салыстырмалы сипаттамасы.
  14. 14. Омыртқасыздардың дене жабындары және оның туындылары.
  15. 15. Зат алмасу жүйесі: салыстырмалы сипаттама.
  16. 16. Полимерлі целомозоа: буылтық құрттар, буынаяқтылар, погонофорлар мысалында.
  17. 17. Омыртқасыздардың локомоторлық жүйесі.
  18. 18. Көбею процесінің эволюциясы: жыныссыз және жынысты көбею тәсілдері.
  19. 19. Олигомерлі целомозоа: қармалауыштылар және тікентерілілер мысалында.
  20. 20. Омыртқасыздардың дене қуыстарының әртүрлі типтері: салыстырмалы сипаттама.
  21. 21. Омыртқасыздардың жүйке жүйесінің салыстырмалы анатомиясы.
  22. 22. Моллюскалардың морфо-физиологиялық сипаттамасы.
  23. 23. Омыртқасыздарды желілілерден ажырататын құрылымдық ерекшеліктер.
  24. 24. Омыртқасыздардағы ішкі ортаның эволюциясы.
  25. 25. Буылтық құрттар типінің филогениясы. В.А. Догельдің бірінші және екінші метамерия заңдары.
  26. 26. Омыртқасыздардың тыныс алу жүйесінің салыстырмалы анатомиясы.
  27. 27. Паразитизмнің шығу тегі және оған байланысты жалпақ және жұмыр құрттардың морфологиялық ерекшеліктері.
  28. 28. Омыртқасыздардың ұрық жапырақшалары: энто-, экто- және мезодерма туындылары.
  29. 29. Полимеризация және олигомеризация арқылы жануарлар эволюциясы (В.А. Догель заңы).
  30. 30. Омыртқасыздардың қан айналу жүйесінің салыстырмалы анатомиясы.