ФОЛКЛОРИСТИКАДАҒЫ МИФ
Фольклористикадағы миф: фетишизм, анимизм және табу наным-сенімдері
М. Иманғазинов, Б. Есімбекова — І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті (Талдықорған), Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясы (Алматы).
Грек мифтері мен аңыздары фольклористикада мифологиялық сананың қалай қалыптасқанын, наным-сенімдердің (фетишизм, анимизм, табу) сюжеттік логикаға қалай сіңгенін көрсетуге мүмкіндік береді. Төменде Калидон қабаны туралы аңыз бен аргонавтылар жорығы арқылы осы құбылыстардың көркем мәтіндегі қызметі қысқаша жүйеленеді.
Фетишизм
Затқа қасиет телу, оның тағдырды шешуші күш екенін қабылдау (мысалы, шырақ пілтесі).
Анимизм
Табиғат құбылыстары мен жануарға жан біткен, ерікті күш ретінде қарау (қаһарлы қабан, құздардың «қимылы»).
Табу
Қасиетті шекара мен тыйым идеясы: туыстық, кек, құрбандық, құдайларға құрмет көрсету тәртібі.
Калидон қабаны және Мелеагр туралы аңыз
Мелеагр жөніндегі аңыз ежелгі Грекиядағы әртүрлі халықтар мен рулардың әдеби мұраларында сақталған. Аңыздың өзегінде құдайға көрсетілген құрметтің бұзылуы, оған жауап ретінде келген апат, әрі тағдырдың зат арқылы «бекітілуі» (фетиштік мотив) жатыр.
Артемиданың қаһары және қабан індеті
Калидон патшасы Ойней Олимп құдайларына мол құрбандық шалады, бірақ Артемиданы назардан тыс қалдырады. Соның салдарынан аң құдайы елге қаһарлы жабайы қабан жібереді. Аң Калидон төңірегін ойрандап, ағаштарды түбірімен жұлып, жүзімдіктер мен жеміс-жидекті таптап, адамдарға да қауіп төндіреді.
Жалпыгректік сипаты
Қабанды аулауға Ойнейдің ұлы Мелеагр бас болып, Грекияның әр өңірінен әйгілі батырларды жинайды: Афина, Спарта, Мессения, Феры, Иолк, Аркадия, Фессалиядан келгендер қатысады. Осы кең географиялық қамту аңызды жалпыгректік фольклор қатарына қосуға негіз болады.
Негізгі мотив: тағдырдың «пілтеге» байланып қалуы
Мелеагр туған кезде анасы Алфеяға тағдыр құдайлары — мойралар — келіп, баласының «шырақ пілтесі жанып біткенде» өлетінін айтады. Алфея сол мезетте пілтені өшіріп, сандықшаға (қобдиға) тығып сақтайды. Бұл — тағдырдың материалдық нысанға телінуі арқылы берілген фетиштік түсініктің айқын көрінісі.
Қазақ дүниетанымындағы «маңдайына жазылған», «тағдырдың жазуы» сияқты тіркестер де алдын ала белгіленген жазмыш идеясының тілдік көрінісі ретінде салыстыруға келеді.
Атланта, олжа және туыстық қақтығыс
Аңшыларға «қабанды кім өлтірсе, басы мен терісі соған тиесілі» деген шарт қойылады. Қатысушылардың ішінде аркадиялық аңшы қыз Атланта ерекше көзге түсіп, ең алғаш болып қабанды жаралайды. Мелеагр қабанның басы мен терісін Атлантаға ұсынады.
Алайда Мелеагрдың нағашы ағасы Плексип бұл таңдауға қарсы шығып, Атлантаның қолындағы олжаны тартып алмақ болады. Ашуға булыққан Мелеагр оны сол жерде өлтіреді.
Алфеяның кегі және трагедиялық түйін
Ұлын туысын өлтірді деп айыптаған Алфея сандықшадағы шырақ пілтесін алып, отқа жағады. Пілте жанып бітіп, күлге айналған сәтте Мелеагр да қаза табады. Кейін Алфея істеген ісіне өкінумен, өзін-өзі өлтіреді.
Н. А. Кун бұл мифті аналық құқық дәуірінің сарқыншағы ретінде түсіндіреді: шешесінің інісі ең жақын туыс саналғандықтан, оны өлтіру кек қайтаруды талап етеді. Ф. Энгельс те «Отбасы, жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы» еңбегінде ежелгі гректерде аналық құқық болғанына дәлел ретінде Мелеагр мифін пайдаланғаны айтылады.
Қазақ дәстүрімен үндестік
Қазақ салт-дәстүріндегі ағайын-туысқа қатысты мінез-құлық өлшемдерімен, ежелгі грек аңыздарындағы туыстық міндет пен ар-намыс логикасы арасында ұқсастық байқалады. Ауыз әдебиетінде кездесетін «әйел — жолда, бала — белде, дос пен бауыр табылмас» сияқты түйіндер адамның таңдауы мен құндылық иерархиясын айқындайтын идеялық өзек ретінде осы типтегі сюжеттерге жақын келеді.
Аргонавтылар туралы миф: Ясон, алтын жабағы және Медея
Жалпыгректік ортақ аңыздардың тағы бірі — аргонавтылар жорығы. Мифтің өзегі Фессалия патшасы Эсонның ұлы Ясонның Колхидаға алтын жабағыны (алтын жүнді теріні) әкелу сапарымен байланысты өрбиді.
Билік үшін айла және «сыңар сандал» белгісі
Аңыздың бір нұсқасында (Апполодор желісі бойынша) Эсонның інісі Пелий билікті заңсыз жолмен тартып алып, Эсонның туыстарын қудалайды. Ясонды әкесінің достары аман алып қалып, кейін оны кентавр Хирон тәрбиелейді.
Ясон Иолктағы Посейдон құрметіне арналған мерекеге келе жатып, өзеннен өткенде бір сандалын суға түсіріп алады да, қалаға сыңар аяқ киіммен кіреді. Сәуегей болжамы бойынша билікті дәл осы «сыңар сандалды» адам тартып алуы мүмкін еді. Пелий қауіптеніп, Ясонды алыс әрі қатерлі тапсырмаға жұмсайды.
Алтын жабағының шығу тегі
Алтын жабағы — Колхидадағы Арес бағында сақталған алтын жүнді тері. Ол Беотиядан өгей шешесінің қудалауынан қашқан Фрикс пен Гелланы құтқарған алтын жабағылы қошқармен байланыстырылады: ұшу үстінде Гелла теңізге құлап, сол маң ежелдегілерде Геллеспонт аталады; Фрикс Колхидаға аман жетіп, қошқарды Зевске құрбандыққа шалып, терісін Арес бағына іледі.
«Арго» кемесі және қасиетті емен
Ясон жорыққа дайындықта Фрикстің ұлы Аргтан көмек сұрайды. Афинаның қолдауымен Арг Зевстің Додона тоғайындағы қасиетті еменнен алынған бөлікті пайдаланып, жеңіл әрі жүйрік, ескекті «Арго» кемесін жасайды. Кеме атауына сәйкес жорыққа қатысқан батырлар «аргонавтылар» деп аталады.
Финей, гарпиялар және Симплегад құздары
Аргонавтылардың жолындағы ең әсерлі оқиғалардың бірі — Фракиядағы соқыр сәуегей Финеймен кездесуі. Аңызда құдайлар оны болашақты қарапайым халыққа ашып айтқаны үшін соқыр етіп, аштыққа ұшыратады. Жарты әйел, жарты құс кейіпті гарпиялар оның асына тиісіп, үйін сасық иіске толтырады. Батырлар Финейді құтқарады.
Алғыс ретінде Финей Симплегад құздарының арасынан өтудің амалын айтады. Бір-біріне жақындап соқтығысатын құздардың арасынан алдымен көгершін ұшырылады: құздар жабылғанда құстың құйрығы ғана қысылып қалады. Осы белгіні күткен аргонавтылар Афина-Палладаның көмегімен кемені оқтай зулатып өткізіп, артқы бөлшектің ғана зақымдануымен құтылып кетеді. Бұдан кейін құздар мүлде қозғалмай қалады.
Колхида: Эет, Медея және сынақтар
Колхидада Эет патша билік етеді. Оның қызы Медея Ясонды ұнатып, әкесінің қиын шарттарын орындауға көмектеседі. Ясон тұмсығынан жалын атқан, аяғы мыс, жотасы темір өгіздерді жегіп, жер жыртады; айдаһар тістерін сеуіп, содан өсіп шыққан қарулы жауынгерлермен шайқасып, бәрін жеңеді.
Медея алтын жабағыны күзеткен айдаһарды сиқырлы сусынмен ұйықтатып, Ясон екеуі теріні алып қашады. Эет қуғынға шыққанда, Медея өзімен бірге ертіп шыққан бауырын өлтіріп, денесін бөлшектеп теңізге тастайды. Әкесі сол бөлшектерді жинап, жерлегенше «Арго» алысқа ұзап кетеді.
Иолктағы кек және қуғын
Көп қауіптен аман өткен аргонавтылар Грекияға оралады. Иолкқа жеткен Ясон әке-шешесін өлтірген Пелийден Медеяның көмегімен кегін қайтарады: Медея «жастықты қайтарамын» деген желеумен Пелийдің қыздарын әкесін бөлшектеп, қазанға қайнатуға итермелейді.
Осы қылмыс үшін Ясон мен Медея Иолктан қуылып, Коринфте он жыл тұрады. Кейін Коринф патшасы қызы Главканы (кей нұсқада Креуса) Ясонға қоспақ болғанда, Ясон Медеяны тастап, жаңа некеге келіседі. Бұл желі Еврипид пен Сенека трагедияларында драмалық шыңына жеткізіледі.
Аңыздың әрі қарайғы нұсқаларында Медея біраз уақыт Афинада болып, кейін еліне оралып, әкесінің тағын тартып алған узурпатор Персті өлтіріп, билікті заңды иесіне қайтарады.
Қазақ тіліне аударылуы және сахналық өмірі
Медея туралы сюжет қазақ тіліне көркемдік мүмкіндігін кең пайдаланып аударылғаны айтылады. Эллин мәдениетінің ірі өкілі Еврипидтің драмалық поэзиясы Эсхил мен Софокл дәстүрімен деңгейлес деп бағаланады. «Медея» — сол жауһарлардың бірі ретінде қазақтың кәсіби театр өнерінде де көрерменге ұсынылып, сахнада өз орнын тапқан туынды ретінде аталады.