Наурыз – халық мейрамы

Наурыз — жыл басы. Кеңес дәуірінде ұмыт қалған бұл мейрам Тәуелсіздікпен бірге қайта жаңғырып, жалпыхалықтық қуанышқа айналды. Ниет түзу: Наурыз келгенде ел болып бір серпілетініміз бар.

Дегенмен, бүгінгі тойлау дағдымызда жүйесіздік көбейді: біреу ерте, біреу кеш, үздік-создық атап өтуді әдетке айналдырдық. Ауа райының әсері болуы мүмкін, бірақ мәселе тек күн райында емес.

Наурызды апталап, айлап тойлау — бұрынғы ғұрыпта болмаған. Мұны қалыпты нәрсеге айналдырсақ, өзімізді өзіміз мазаққа қалдыруымыз ықтимал.

Тағы бір маңызды жайт: Наурызды тек мұсылмандардың мейрамы деу — қате түсінік. Бұл — Шығыс халықтарының жаңа жылды қарсы алатын көктем мейрамы, яғни халықтық той. Сондықтан Наурыздың өз орны, өз уақыты бар: 22 наурыз.

Сонымен бірге, жұрт жаңа жыл ұғымын екіұшты қабылдай бастады: 1 қаңтар — күнтізбелік жаңа жыл ретінде кең тойланады. Сонда Наурыз қай жаңа жыл? Қазақтың жаңа жылы ма, әлде тағы бір мереке ме? Осы ара-жікті айқындап, мәнін нақтылап алатын кез жетті.

14 ақпан — “Махаббат күні”, “Қасиетті Валентин күні” деп аталады, түп-төркіні католиктік дәстүрден. Еуропада бұл күні ғашықтар бір-біріне гүл мен сыйлық береді. Өзінен-өзі жаман дәстүр емес.

Алайда дәл осы күнге жаппай елігу — ойланатын нәрсе. Әр ұлттың өз салты, ғұрпы, мерекелік мәдениеті бар. Өзіңдікі өркендесін десек, өз құндылығымызды өзіміз қадірлеуіміз керек.

Бұған қоса, соңғы жылдары “Хэллоуин” сияқты мерекелердің де ықпалы байқалады: 31 қазанда жастар қорқынышты маска киіп, бет бояп, әлем-жәлем киіммен көшеге шығатын болды. Мерекенің де өз орны бар. Текті жұртқа тән тектілік мінез — талғамнан басталады.

“Адам сатылады” деген тіркесті естудің өзі жүрекке ауыр. Бұл — қазақ ұғымына жат сөз. Әсіресе, бала туралы айтылса, тұла бой түршігеді: бұл қандай сауда, қандай түсінік?

Баланы шетел азаматтарына асырап алуға беру мәселесі де — өте нәзік тақырып. Қандай жағдайда да бала тағдыры саудаға айналмауы керек. Аш болсақ та, тоқ болсақ та, сыртқа бала беру — ар-ождан мен жауапкершілік таразысында аса ауыр мәселе.

Бұл ретте отбасылық жауапкершіліктің де орны бөлек: мұсылмандық ұстанымдағы “ұлды ұяға, қызды қияға қондыру” — тек сөз емес, қоғамды ұстайтын ұстыны.

Қылмыс барлық қоғамда бар. Бірақ оны түсіндіру, әшкерелеу, алдын алу мәдениеті әр елде әрқалай. Ресейдің “Зона” сияқты көп сериялы фильмдері қылмыстың талай қырын ашып көрсеткені белгілі.

Өкінішке қарай, бізде мұндай ауқымды, тәлімі зор тақырыптарға бару кенже қалып келеді. Жақсыдан үйреніп, жаманнан жирену керек.

Өнердің өсуі үшін бәсеке қажет. Балама аз жерде ізденіс бәсеңдейді, соның салдарынан өнер де, ой да ақсайды. Мағыналы тірлік пен сымбатты өнер бірін-бірі демеп тұратын қос қанат.

Әркімнің туған ауылы бар. Ауыл — ыстық. Бұл жай ғана сезім сөз емес: ауыл есіңе түссе, көңіл елжірейді. Кіндік кесіп, кір жуған жердің жөні бөлек.

Бірақ бүгінгі ауылдың ажары өзгерген. Жер-суы сол сияқты көрінгенімен, табиғаты да, мінезі де басқа: ұрпақ ауысқан, адам сиреген, бұрынғы бауырмалдық көмескіленген.

Бұған кешегі социализм тұсындағы ауыр техниканың әсері тиді ме — ойландыратын сұрақ. Жер беті айқыш-ұйқыш тілімденіп, іздері ұзаққа қалғандай. Қазір тым-тырыс: Жер-Ана өз-өзін емдеп жатқандай көрінеді.

Тағы бір алаң: көп жер жекенің қолына өтті, бірақ иесі көрінбейді. Ауылдың сәні — бауырмал адамында еді. Сол адамдар сиреді. Бір кезде ауылға барғанда, қонақасы үшін мал соятын адам табылмай, таңданған сәттер де бар: қатар отырған екі үй бір-біріне кірмейді.

Ауылды көтеру туралы көп айтамыз. Бірақ адамдардың арасы алшақтап, аз елді мекендер ұсақталып бара жатса, ауыл қалай еңсе көтермек? Көңілде ауыл — әр жүректегі бір елес болып қалмаса игі.

Біз “бизнес” туралы көп айтамыз. Бірақ осы сөздің мәніне үңілдік пе? Көбіміз нақты, дәл анықтамасын беруге қиналамыз. Әліппесін білмеген ілім қолға ұстатпайды.

Ең әуелі, бізде қазақы бизнесті жүйелі зерттеген іргелі ғылым әлі қалыптаспаған. Ғылымы кем болса, маманы да аз болады. Амалсыз дамыған елдердің тәжірибесіне қарау керек.

Кеңес дәуірінде нарыққа қатысты көп ұғым жат саналып келді. Сондықтан нарық еріксіз келгенде абдырауымыз түсінікті. Жекешелендіру басталғанда да көпшілік басқару жүйесін игере алмай, психологиялық тұрғыдан дайын болмағаны байқалды: ұжымдық “сүйеу балдаққа” үйренген маман жеке ойлау мен жауапкершілікке көшуді ауырсынды.

Бизнес — сан-салалы, қыр-сыры мол өнер. Ертең қазақты адастырмайтын жолды бүгіннен ойламасақ, “қапшық арқалап базар жағалау” қалыпты күйге айналып кетуі мүмкін. Базар жағалау — бизнес мәдениетінің толық өлшемі емес.

Нағыз бизнес — адамның өз қолымен жасалатын еңбек, маңдай тер. Осы тұста Абайдың “терін сатпай, телміріп, көзін сатып” деген ескертпесі де ойға оралады: пайда үшін ғана жылжыған тірлік түбі рухани жұтаңдыққа соқтырады.

Қазақ қауымы үшін ендігі жерде бизнес — терең өнер. Өнер болған соң, тәртіп, білім, жауапкершілік сұрайды.

“Ұлы Дала” деген сөздің астарында қаншама сыр бар. Ұлы Даланың екінші аты — Қазақ. Қазақ — Ұлы Дала.

Дала көркі — ұлы перзенттері. Тарғытайдан Кенесарыға дейінгі тарихи кеңістікте, Аттила, Анахарсис, Әл-Фараби, Тоныкөк, Қорқыт, Қашқари, Ясауи, Баласағұн, Дулати, Бейбарыс, Сыпыра жырау, Кетбұға, Майқы би, Асан қайғы, Қазыбек би, Бұқар жырау, Төле би, Әйтеке би, Махамбет, Шоқан, Ыбырай, Абай, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Сұлтанмахмұт Торайғыров секілді тұлғалар — халық жадының алтын өзегі.

Білім мен оқу ісінде ойласатын шаруа аз емес. Өткенге қарау — шегінгендік емес. Білімнің негізі мектепте қаланады.

Жапонияның тәжірибесі ойлантады: олар бір ғасыр бұрын Еуропаның мәдени күштерін толық пайдаланды. Белгілі бір кезеңде оқу ағылшын тілінде жүргені айтылады, кейін өз тіліне көшіп, бүгін жапон тіліне басымдық беріп отыр. Тіл — олардың басты байлығы.

Біз де өз тілімізге шындап көшетін кезге жеттік. Қазақ орыс мәдениетінен көп тәлім алды — бұл жасырын нәрсе емес. Енді өз бетімізбен еңсе тіктейтін мезгіл туды.

Сондықтан қаржыны да, қамқорлықты да ең алдымен оқу-білімге бағыттау керек. Мектеп көркейсе, елдің ертеңі де еңселенеді.