САРТҰЛЫ ҚОЙГЕЛДІ
Сартұлы Қойгелді (1702–1795): хазіреттен қолбасшыға дейін
Сартұлы Қойгелді — жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресте қол бастап, ел есінде қалған әйгілі қолбасшылардың бірі. Ол Ұлы жүздің Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1702–1795
- Шыққан тегі
- Ұлы жүз, Дулат, Шымыр
- Тарихи рөлі
- Жоңғарға қарсы қолбасшы, сардар
- Жерленген жері
- Түркістан
Білім жолы және ел ішіндегі беделі
Әкесі Қойгелдіні жеті жасында Бұхарадағы медресеге оқуға береді. Ол жерде он жыл білім алып, елге діни сауаты терең, білікті азамат болып оралады. Осы себепті жұрт арасында «хазірет» атанады.
Алайда жаугершілік заманның ауыр салмағы оны діни қызметтің тынысынан алыстатып, ел қорғау ісіне жетелейді:
- сәлдені тастап, сауыт киеді;
- тәспіні қойып, найза ұстайды.
Төле бимен ажырамас байланыс
Қойгелдінің өмір жолы Ұлы жүздің бас биі, қазақтың ірі тарихи тұлғасы Төле бимен тығыз өрілді. Ол — ұлы бидің сенімді серігі әрі жауға жұмсар батыры болған.
«Сол күндерде хазірет, Сарттың ұлы Қойгелді, Төледен кейін бастаған, Ұлы жүзді сол еді».
Ел ішінде мақалға айналған сөз сол кезеңдегі қос тұлғаның ел тағдырындағы орнын айқындайды:
«Төле би келмей жүріс жоқ, Қойгелді келмей ұрыс жоқ».
Ерлігі, жекпе-жек даңқы және қолбасшылық қабілеті
Қойгелді әуелде батырлығымен аты шыққан. Түрлі шайқаста жекпе-жекке шығып, жеңіліс көрмегені, жоңғардың тоғыз батырының көзін жойып, қазақ қолын жеңіске жігерлендіргені ел аузында аңызға айналды.
Кейін сардар ретінде қол басқарғанда да әскери тәсілді жетік меңгерген басшы болып танылып, сарбаздарын жеңістен жеңіске бастап, ірі қолбасшылық қабілетін көрсетеді.
Аңырақай шайқасы және әулет ерлігі
Атақты Аңырақай соғысында Қойгелдімен бірге оның інілері Қожық пен Ақша да бірнеше мәрте жекпе-жекке шығып, жаудың бірқатар батырын өлтіреді. Қожық Ұлы жүз қолының ту ұстаушысы болады.
Қожық
Ұлы жүз қолының ту ұстаушысы ретінде майданда жұртты ұйыстырған тұлға.
Қарабатыр
Қойгелдінің 13 жасар ұлы қаптама соғыста ауыр жараланса да, аттан түсіп қалған ағасы Ақшаны әкесі келіп алып шыққанша жауға бермей қорғап тұрады.
Жетісуды азат ету және елді орнықтыру
Қойгелді қолбасшы ретінде Жетісу жері жаудан азат етілгенге дейінгі шайқастардың барлығына дерлік қатысады. Жау тықсырылғаннан кейін елді азат етілген қоныстарға орналастыру ісінде де елеулі еңбек сіңіреді.
Керуен оқиғасы: даулы түсіндіру және тарихи мән
Кеңес дәуірінде Қойгелдіні «орыс керуенін тонаған қарақшы» ретінде көрсету орын алды. Бұл түсініктің салқыны кейінгі ұрпағына да тиіп, 1937 жылы олардың бір бөлігі «халық жауы» атанып, атылып-айдалды.
Шын мәнінде, Қойгелдінің керуенді шапқаны да, кейін Төле би мен Шақшақ Жәнібек батыр араласқан соң, орыс патшасының өкілі Карл Миллерге керуен шығынын малмен өтеп бергені де тарихи дерек ретінде айтылады. Бірақ түйінді мәселе — керуеннің сипаты еді.
Керуен не алып бара жатты?
Бұл — Ресей билігінің қазақ жері арқылы жоңғар басқыншыларына жасырын түрде қару-жарақ жөнелткен керуені болатын.
Кейін 1756–1758 жылдардағы жоңғарларды атамекеннен біржола ығыстыру жолындағы ақтық айқастарда сол қарулардың қазақ жауынгерлерінің қолында «сөйлеп», жеңістің нығаюына үлес қосқаны да белгілі.
Өмірінің соңы
Қойгелді батыр 93 жасқа келіп, туған жерінде табиғи ажалмен қайтыс болады. Дәстүр бойынша денесі Түркістанға жерленген.