Несие туралы
Несиенің мәні және экономикалық табиғаты
Несие — пайыз төлеу және қайтару шартында уақытша пайдалануға берілетін ссудалық капитал қозғалысы. Ол ақшалай капиталдың ссудалық капиталға өтуін қамтамасыз етіп, несие берушілер мен қарыз алушылар арасындағы несиелік қатынасты бейнелейді.
Несиенің көмегімен заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос қаражаттары мен табыстары экономикалық жүйе аясында жинақталып, уақытша әрі ақылы негізде пайдалануға берілетін ссудалық капиталға айналады.
Несие мен ссуданың айырмашылығы
Кең ұғым: несиелік қатынастарды ұйымдастырудың әртүрлі формаларын және олардың жұмсалымдарының бір формасын қамтиды.
Несиелік қатынастарды ұйымдастырудың бір ғана формасы: ссудалық шот ашумен байланысты қатынастар.
Экономикалық категория ретінде несие — кәсіпорындар, ұйымдар, бірлестіктер және халық арасында несиелік қорды құру мен оны белгілі бір мерзімге қайтарымдылық және пайыз төлеу шартында уақытша пайдалануға беру негізінде қалыптасатын өндірістік қатынастардың жиынтығы.
Несиенің құрылымы: субъектілер және объекті
Несие құрылымы өзара байланысты элементтерден тұрады. Ең алдымен, несиелік қатынастардың субъектілері ажыратылады: қарыз беруші және қарыз алушы. Сонымен қатар, несие құрылымына берілетін объекті — қарызға берілген құн да кіреді.
Қарыз беруші
Қарызды беретін тарап. Уақытша пайдалануға құн ұсынатын субъектілерге банктер, банктік емес мекемелер, мемлекет, шаруашылық субъектілері және халық жатады.
Қарыз алушы
Несиені алатын және белгіленген шарттармен қайтаруға міндетті тарап. Ол — қосымша қаражатқа сұранысы бар тұлға.
Беру объектісі
Қарызға берілген құнды білдіретін құнның ерекше бөлігі. Несиелік мәміленің «нені берді?» деген сұрағына жауап береді.
Ескерту: «борышқор» және «қарыз алушы»
«Борышқор» және «қарыз алушы» сөздері мағыналас болғанымен, бірдей емес. Мысалы, коммуналдық қызметтерге, салықтарға және басқа төлемдерге қатысты берешек уақытында өтелмесе, бұл әрдайым несиелік қатынастың бар екенін білдірмейді. Борыш ұғымы кең: ол тек экономикалық емес, сондай-ақ адамаралық қатынастар жағдайын да сипаттайды. Ал қарыз алушы — дәл несие қатынасы аясында қосымша қаражатқа мұқтаж тұлға.
Несиенің қызметтері және экономикадағы рөлі
Несиенің экономикадағы орны мен рөлі оның атқаратын қызметтері арқылы көрінеді. Жалпы, несие экономикалық категория ретінде төмендегі негізгі қызметтерді атқарады.
Қайта бөлу
Ұлттық экономиканың толыққанды жұмыс істеуіне ықпал етеді: капиталдың бір сала/аймақтан екіншісіне ағуын қамтамасыз етеді. Бұл үдеріс әкімшілік шешімдермен емес, нарықтық механизм арқылы жүзеге асады.
Айналыс шығындарын үнемдеу
Ақшалай түсімдер мен шығындар арасындағы уақытша алшақтық қаржылай ресурстарға қажеттілік тудырады. Несие осы тапшылықты жабуға көмектесіп, капитал айналымын үздіксіз жүргізуге және айналыс шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.
Қолма-қол ақшаны уақытша алмастыру
Қазіргі несиелік шаруашылықта бұл мүмкіндік кең таралған. Қызмет іске асқанда тауар айналысы ғана емес, ақша айналысы да жеделдейді. Ол көбіне чек, вексель, төлем карталары сияқты несиелік ақша құралдары арқылы жүзеге асады.
Капиталдың шоғырлануын жеделдету
Экономиканың тұрақты дамуы үшін маңызды: өндіріс ауқымын ұлғайтуға, инвестициялық мүмкіндікті арттыруға және нәтижесінде пайда алуға жағдай жасайды.
Ғылыми-техникалық прогресті (ҒТП) жеделдету
Ғылыми-техникалық ұйымдардың қызметін қаржыландырумен байланысты. Несиесіз көптеген ғылыми-зерттеу орталықтарының жұмыс істеуі қиындайды. Сонымен бірге, несие өндірісте жаңа технологияларды енгізуге де қажет, өйткені мұндай шығындар көбіне бастапқы кезеңде кәсіпорын қаражаты және орта және ұзақ мерзімді банк несиелері есебінен қаржыландырылады.