Шымкент қаласы

Омар Һайям

Омар Һайям — парсы математигі, астрономы, ақын және философ. Толық аты-жөні: Абу-ль-Фатх Омар ибн Ибраһим аль-Һайям. Ол шамамен 1048 жылы Хорасанның Нишапур қаласында дүниеге келіп, сол қалада өмірден озған.

Өмірі мен қалыптасуы

Жастайынан жақсы отбасылық тәрбиені көріп, білімге құштар болып өсті, өлеңге ерте әуестенді. Әкесі Ибраһим лашық үй жасаумен шұғылданған. «Һайям» атауы да осы кәсіппен байланысты қалыптасқан.

Оның ғұмыры Балх, Самарқанд, Мерв, Исфаһан сияқты қалаларда өтті. Әйгілі ғұламалардан дәріс алып, Аристотель мен ибн Синаның философиялық көзқарастарын қолдады. Араб және парсы тілдерін қатар меңгерді.

Математикадағы мұрасы

Омар Һайямның ең негізгі еңбектерінің бірі — «Алгебра мәселелерінің дәлелі» атты кітабы. Бұл еңбектің арабша қолжазбасы және латынша аудармасы сақталған, кейін көптеген шет тілдеріне аударылып басылды.

• Алгебраға «теңдеу шешетін ғылым» деген анықтама берді. Бұл тұжырым XIX ғасырдың соңына дейін қолданылып келді.
• Евклид еңбектерін аударып, түсініктеме жазды. «Геометрияның бастамаларындағы қиын қағидаларға түсініктеме» атты еңбегі шығыс математикасының дамуына айрықша ықпал етті.
• «Қатынастарды құру және оларды зерттеу» еңбегінде шамалардың рационал және иррационал қатынастарына сандық өрнек табу мәселесін дамытып, сан ұғымын оң нақты санға дейін кеңейту қажеттігін негіздеді.

Омар Һайям енгізген идеяларды кейін Әбу Жафар ат-Туси және басқа математиктер әрі қарай дамытты.

Жаратылыстану және қолданбалы ғылым

«Дене құрамындағы алтын мен күмістің мөлшерін анықтау тәсілі туралы» трактатында Архимед шешкен кейбір физикалық есептерді жетілдірді. Оның ғылыми қызығушылығы медицина мен музыка сияқты салаларды да қамтығаны деректерде айтылады.

Философиялық еңбектері

Омар Һайям әртүрлі кезеңде бірқатар философиялық трактаттар жазды. Олардың қатарында: «Болмыс және борыш туралы трактат» (1080), «Үш сауалға жауап», «Жалпы ғылыми пән туралы ақылдың нұры», «Наурызнама» (1095–1098), «Өмір сүрудің жалпылық қасиеті туралы трактат» (1105–1110) бар.

Ақындық әлемі: рубайлар

Рубайларында ол өмір мен өлім, жақсылық пен жамандық, жұмақ пен тозақ, қанағат пен ашкөздік, жастық пен кәрілік, махаббат пен зұлымдық, құштарлық пен тақуалық секілді мәңгілік тақырыптарды төрт жолға сыйғыза білді. Оның ойлары адамгершілік ұстанымдарға негізделіп, әділетсіздікке қарсылық пен сыншыл көзқарасты танытады.

Омар Һайям поэзиясы аз сөзбен терең ой айтуымен, қарапайым сөздердің үйлесімді үндесуімен, әуезділігімен ерекшеленеді. Өз ойын жеткізуде бейнелеу тәсілдерін шебер қолданып, поэтика теориясына да ден қойған.

Естелік

Омар Һайямның кесенесі Нишапур қаласында орналасқан.