Несиелік қабілетті бағалау критерийлері
Қарыз алушының несиелік қабілеті: мәні және банктік тәжірибедегі рөлі
Қазіргі несиелеу жүйесі қарыз алушының несиелік қабілетін анықтау әдістеріне сүйенеді. Несиелік қабілетті бағалау — коммерциялық банктің баланс өтімділігін қолдаудың маңызды тетігі. Өйткені несиелеу процесі көптеген тәуекел факторларының әсерімен байланысты, ал олардың бір бөлігі қарыздың белгіленген мерзімде қайтарылмауына әкелуі мүмкін.
Несиелік қабілет — қарыз алушының өз қарыздық міндеттемелері бойынша толық әрі уақтылы есеп айырысу қабілеті.
Несиелік қабілет пен төлем қабілетінің айырмашылығы
Несиелік қабілет төлем қабілетінен бірқатар қырларымен ерекшеленеді: ол өткен кезеңдегі немесе белгілі бір күндегі төлемсіздік фактілерін ғана тіркеп қоймай, ең алдымен жақын перспективада қарызды өтеу мүмкіндігін болжайды. Дегенмен, өткен уақыттағы төлем қабілетсіздігінің деңгейі клиенттің несиелік қабілетін бағалауда жиі қолданылатын формальды көрсеткіштердің бірі болып саналады.
Егер қарыз алушының мерзімі өткен берешегі болғанымен, оның балансы өтімді және меншікті капиталы жеткілікті болса, бір реттік төлемді кешіктіру автоматты түрде «несиелік қабілетсіз» деген қорытынды жасауға негіз бола бермейді.
Несиелік қабілеті жоғары клиенттер банкке, жабдықтаушыларға және бюджетке төлемдердің ұзақ уақытқа созылып кетуіне жол бермейді. Клиенттің несиелік қабілет деңгейі банктің нақты қарыз алушыға беретін несиеге байланысты тәуекелдерінің шамасын көрсетеді.
Несиелік қабілетті бағалаудың негізгі критерийлері
Әлемдік және отандық банктік тәжірибе қарыз алушының несиелік қабілетін бағалауда бірнеше негізгі критерийді бөліп көрсетеді: міндеттемелер мен бедел, қаражатты қарызға алу құқығы, ағымдағы қызметтен қарызды өтеуге жеткілікті қаражат табу қабілеті, капитал, несиенің қамтамасыз етілуі, мәміле жасалатын жағдайлар және бақылау.
Міндеттеме және бедел
Бұл критерий қарыз алушының заңды тұлға ретіндегі іскерлік беделін, менеджерлердің беделін, қарызды қайтаруға жауапкершілігін, сондай-ақ несие мақсатының банктің несиелік саясатына сәйкестігін қамтиды.
Заңды тұлғаның беделі оның нарықта ұзақ уақыт жұмыс істеуімен, экономикалық көрсеткіштерінің орташа салалық деңгеймен үйлесуімен, несиелік тарихымен және серіктестерінің іскерлік ортадағы бағасымен қалыптасады. Менеджерлердің беделі кәсіби құзыретке, моральдық сапаларға, жеке қаржылық тәртіпке және банкпен өзара қатынас тәжірибесіне байланысты.
Қарызға алу құқығы (өкілеттік)
Қаражатты қарызға алу қабілеті — қарыз алушының несиеге өтініш беруге, несиелік шартқа қол қоюға және келіссөздер жүргізуге заңды құқығының болуы. Яғни кәсіпорын немесе фирма атынан әрекет ететін тұлғалардың тиісті өкілеттіктері нақты әрі рәсімделген болуы тиіс.
Ағымдағы қызметтен ақша ағынын қалыптастыру
Несиелік қабілеттің ең негізгі критерийлерінің бірі — қарыз алушының ағымдағы қызметі барысында қарызды өтеуге жеткілікті қаражат табу қабілеті. Бұл жерде банк көбіне түсімнің тұрақтылығына, шығындардың құрылымына және ақша ағынының сапасына назар аударады.
Капитал
Қарыз алушының капиталы — оның несиелік қабілетінің маңызды көрсеткіші. Бағалауда екі шарттың мәні жоғары:
- Жеткіліктілік: жарғылық қордың ең төменгі мөлшеріне қойылатын талаптар және қаржылық левераж коэффициенттері негізінде талданады.
- Меншікті капиталдың жұмсалу дәрежесі: тәуекелдің банк пен қарыз алушы арасында қалай бөлінетінін көрсетеді.
Меншікті капитал үлесі жоғары болған сайын, қарыз алушы тәуекел факторларын бақылауға және қаржылық тәртіпті сақтауға көбірек мүдделі болады.
Несиенің қамтамасыз етілуі
Қамтамасыз ету — қарыз алушы активтерінің құны және қарызды өтеудің қосымша (екінші) көздерінің болуы. Қаржылық қиындық туған жағдайда мұндай көздер банктің алдындағы міндеттемелердің уақтылы орындалуына кепілдік береді.
Бұл ретте кепіл беруші мен сақтандырушының тұрақтылығы да маңызды, әсіресе қарыз алушының ақшалай қаражаты жеткіліксіз болған жағдайда.
Мәміле жасалатын жағдайлар
Несиелік операциялар жасалатын жағдайларға елдегі, аймақтағы және саладағы ағымдағы немесе болжанған экономикалық ахуал, сондай-ақ саяси факторлар жатады. Бұл көрсеткіштер банктің сыртқы тәуекел деңгейін айқындайды.
Бақылау
Соңғы критерий — бақылау. Мұнда банк келесі сұрақтарды қарастырады: қарыз алушының қызметі мен несиелік шарттардың орындалуына жеткілікті заңдық және нормативтік негіз бар ма; заңнамадағы ықтимал өзгерістер қарыз алушы қызметінің нәтижесіне қалай әсер етеді; несие өтінішінде берілген мәліметтер банктің ішкі стандарттарына және қадағалау органдарының талаптарына қаншалықты сәйкес келеді.
Несиелік қабілетті бағалау тәсілдері
Жоғарыда аталған критерийлер несиелік қабілетті бағалау тәсілдерінің мазмұнын айқындайды. Банктік тәжірибеде кең қолданылатын тәсілдер:
- Іскерлік тәуекелді бағалау
- Менеджмент сапасын бағалау
- Қаржылық тұрақтылықты бағалау
- Қаржылық коэффициенттерді талдау
- Қарыз алушы туралы ақпарат жинақтау
- Орналасқан жеріне бару арқылы қызметін қадағалау
Отандық тәжірибедегі басым бағыт
Отандық банктік тәжірибеде қарыз алушының несиелік қабілетін бағалаудағы негізгі басымдық — оның қаржылық жағдайын кешенді көрсеткіш ретінде қарастыру. Бұл бағалау меншікті және заемдық қаражаттарды орналастыру мен пайдалану құрылымдарын, сондай-ақ пайданы алу, бөлу және тиімді пайдалануды талдауға негізделеді.
Материал банктік тәуекелдерді басқару және қарыз алушының несиелік қабілетін бағалау тақырыптарын түсіндіру үшін редакциялық өңдеуден өтті.