Шәді Жәңгірұлының
УДК 894.342.1
Д. Сейітмұратова, А. Мұқашева — Тараз мемлекеттік педагогикалық институты (Тараз қ.)
Шәді Жәңгірұлы: діни тақырыптағы дастандар және ағартушылық ой
Қазақ елінде оқу мен өнердің аса қажет екенін насихаттап, халық тарихына, ел-жұрттың тұрмыс жағдайына айрықша назар аударған, сондай-ақ арғы-бергі хандарымыздың өмірбаянына үңіліп, шамасы келгенше кейінгіге жеткізген зиялы ақындардың бірі — Шәді Жәңгірұлы.
Ақын 1855 жылы қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі Созақ жерінде дүниеге келген. 1861 жылы тоғыз жасында әкесі Шәдіні ауыл молдасына оқуға береді. Зеректігі мен алғырлығының арқасында ол хат танып шығады. Келесі жылы Шаян мешітінің молдасынан дәріс алады. Осы кезеңде өз бетінше қисса-хикаяларды оқуға дағдыланады.
1864 жылы Шымкентте Абдолла Шәріп атты ғұламадан білім алып, араб және парсы тілдерін меңгереді. Жас баланың қабілетін таныған ұстазы оған «Мың бір түн», «Тотынама», «Шахнама» сияқты ірі туындыларды үнемі айтып, оқып беріп отырғаны айтылады.
Шығармашылық мұрасы: дастанға ден қойған ақын
Шәді үлкенді-кішілі он сегізге жуық дастан, поэма, қисса-хикая және бірсыпыра өлең-жыр жазып, бастырған. Ол шығармаларын көбіне XIX ғасырдың 80–90 жылдары және XX ғасырдың алғашқы он жылдығында жазған.
Ақынның дастан жанрына көбірек ден қоюы заңды: ол жастайынан шығыстың классиктерін оқып, сол арнадан сусындаған. Шәді шығармаларының қатарында: «Хикаят Орқа–Күлше», «Хикаят Қамарзаман», Абылай хан туралы «Тарихат», «Назым сияр Шәриф», «Тарихнама» және басқа да туындылар аталады.
Діни бағыттағы дастандар: идеялық өзек
Шәді Жәңгірұлының бірқатар шығармалары діни-ағартушылық бағытта жазылған. Бұған оның діни сауаттылығы, шығыстың қисса-дастандарын жетік білуі әсер еткен. Ақын дінді өзіне идеал етіп дәріптеп, оны ағартушылықтың, адамгершіліктің, тазалықтың қайнар көзі деп таныған.
«Назым сияр Шәриф»: пайғамбар өмірін жүйелі жырлау
Ақынның көп жыл ізденіп, көз майын тауысып жазған әйгілі дастаны — «Назым сияр Шәриф». Туындыда Мұхаммедтің (ғ.с.) туғаннан қайтыс болғанға дейінгі өмір жолы кеңінен суреттеледі: кіммен дос болғаны, кіммен келісе алмағаны, кәпірлермен қалай күрескені, мұсылмандарға көрсеткен қамқорлығы, отбасылық өмірі, ата-анасы мен туған-туысы — бәрі де жыр өзегіне айналған.
Мұхаммед пайғамбар жайында қалам тербеудің өзінде бірнеше мақсат бар: біріншіден, пайғамбар өмірінің халық арасына тарауын көздейді; екіншіден, мұсылман ғалымдары арасында талқыланған кейбір даулы мәселелерге қатысты өз көзқарасын аңғартады. Дастан басында «Нұр» сипатына арнайы тоқталуы да осыны меңзейді: орта ғасыр ғұламалары Алланың алғаш жаратқан нәрсесі туралы әртүрлі пікір ұстанған (пайғамбар нұры, қалам, ақыл т.б.).
Дастандағы маңызды дерек
Ақын мәліметінше, Мұхаммед (ғ.с.) дүниеге келмей жатып әкеден жетім қалады. Бұл жайттың қалай болғанын дастан жан-жақты баяндайды.
Көшпелілерге бала беру дәстүрі және Халиманың оқиғасы
Дастанда сол дәуірдегі Мекке арабтарында болған бір салт та айтылады: сәбилерді көшпелі ортаға тәрбиеге беру. Қаладағы тар ауа, ыстық, санитарлық жағдайдың қиындығы және жұқпалы аурулардың көптігі бала өлімін арттырған. Сондықтан қалтасы көтерген отбасылар ақысын төлеп, сәбилерін сүті бар көшпелі әйелдерге өсіртіп отырған. Бұл іс жылына екі рет — көктемде және күзде — жүзеге асқан.
Осы дәстүр бойынша Бану Сағд тайпасының әйелдері қалаға келгенде, жетім екенін білген көпшілік сәби Мұхаммедті (ғ.с.) алуға құлықсыз болады: ақы төленбей қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Ақырында бала ала алмаған Халима намысқа тырысып, Мұхаммедке (ғ.с.) сүт ана болады.
Дастанда Халиманың бұл таңдауы өзіне береке мен ырыс әкелгені айтылады: бұрын жоқтық көрген отбасының тұрмысы түзеліп, ісі алға басады. Мұхаммед (ғ.с.) те бұл үйде қағажу көрмей өседі.
Ерте есейту және «Бисмиллә» ұғымының көркем көрінісі
Дастанда Мұхаммедтің (ғ.с.) өзгелерден тез ер жеткені, ерте сөйлеп, ерте жүргені айтылады. Ең мәнді тұсы — алғашқы сөзі «Бисмиллә» болып басталуы. Ақын мұны жасынан берілген қасиет, киелілік белгісі ретінде көрсетеді.
Бұл ой қазақтың дәстүрлі танымымен де қабысады: «Әуелгі сөз — бисмиллә, бисмилләсіз іс қылма» деген ұстаным — істі Алла атымен бастаудың рухани өлшемі. Халық «Құдайсыз қурай сынбайды» деп, себеп пен салдардың түп төркінін Жаратқан құдіретімен байланыстыра сөйлеген.
Басқа діни дастандар: «Хайбар», «Талбису Иблис» желісі, «Ахуал қиямет»
«Назым сияр Шәрифте» ақын пайғамбардың жиырма бес жасында қырық жастағы Хадишаға үйленуін, Миғраж оқиғасын, исламды тарату жолындағы жанкешті қызметін, мұсылман қауымын бірлікке үндеген қырларын да жыр етеді.
Бұдан бөлек, Шәді ислам үшін болған ғазауаттарды суреттейтін «Хайбар» дастанын жазады. Хайбар — Мәдине маңындағы мекен атауы. Ислам тарихында бұл шайқастың орны ерекше: пайғамбар (ғ.с.) мүшріктерге қарсы күрестегі шешуші кезеңдердің бірі осы өңірмен байланыстырылып баяндалады.
Сондай-ақ, адамзаттың қас дұшпаны Ібілістің айла-шарғысын әшкерелейтін ибн Жузидің «Талбису Иблис» («Ібілістің айлакерлігі») еңбегі желісіндегі оқиғалар да діндарлар арасында кең тарағаны белгілі. Мұнда Барсиса атты діндардың хақ жолында жүріп, Ібіліс тұзағына қалай түскені айтылады. Бұл сарын арқылы шайыр оқырманды нәпсіге құл болмауға шақырады.
Шәді жазған маңызды туындылардың бірі — «Ахуал қиямет» дастаны. Бұл шығармадан ақынның Құран тәпсірін де жетік меңгергенін аңғаруға болады: адам өлім алдындағы сәттен бастап, қабір азабына дейінгі аралықты суреттеуі — көркемдік пен танымдық тұрғыдан салмақты еңбек.
Ақын өлім тақырыбын қозғағанда қорқытуға ұрынбайды; керісінше, тірлікте істеген әр әрекеттің ақыретке апарар енші екенін еске салады. Демек, адам бұл дүниеде жүргенде қателігі үшін Алладан кешірім сұрауы керек деген ойды алға тартады. Мұның өзінен — имандылыққа үндеген жүрек сөзі, өнегелі өсиет аңғарылады.
Кеңестік кезең және бүгінгі міндет
Кеңес дәуірінде Шәді Жәңгірұлының мұрасы «идеологияға жат» деген себеппен көмескі қалып, жасырын ұсталғаны аңғарылады. Осы жайды Ә. Тәжібаев та ашына қозғайды: Шәді туралы сөздің аз айтылуы, ақын еңбектерінің әдеби ортадан шет қалуы — әдебиеттанудағы солақайлықтардың салдары екенін меңзейді. Сондықтан «бұлдыр бейнені анық көру», жаңа бір ақынды тану, оның мінезін, дүниеге көзқарасын, қауым мен сұлулыққа қатысын зерделеу қажеттігі атап өтіледі.
«Ештен кеш жақсы» деген халық нақылы бүгін де мәнін жоймайды: көп жыл жабулы келген перденің беті ашылды. Ендігі міндет — Шәді Жәңгірұлы сияқты жұртын, жерін, дінін бар жанымен сүйген ғұламалардың туындысын оқып, зерттеп, өз халқына терең әрі дәл түсіндіру.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. — Алматы: Санат, 1994. — 210–214 б.
- Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. — Алматы: Білім, 1998. — 210–222 б.
- XX ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. — Алматы: Білім, 1994. — 30–34 б.
- «Жамбыл–Тараз» журналы. — 2004. — №2, №3, №4.
- «Қазақ тілі мен әдебиеті» (дереккөз атауы мәтінде толық берілмеген).