ҚОЖА АХМЕТ ИАСАУИ ЖӘНЕ ТҮРКІСТАН.
Қожа Ахмет Иасауи және Түркістан
ЮНЕСКО-ның қаулысы негізінде Қазақстан Республикасы 1999–2000 жылдары көне түрік елінің астанасы болған Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойын атап өту туралы арнайы шешім қабылдады. Бұл мәні зор оқиға тек қазақ жұрты үшін ғана емес, бір кездері Тұран мемлекетін құрған өзге түрік халықтары үшін де айрықша мереке болмақ.
Түркістан кейінгі дәуірлерде қазақ хандықтарының да астанасы қызметін атқарды. Түркістан десе, ең алдымен әйгілі ақын, ойшыл, кемеңгер Қожа Ахмет Иасауи есімі еске түседі. Бұл екі ұғымның бірін-бірі толықтырып, ажырамас байланыста аталуы да заңды.
Иасыдан Түркістанға дейінгі рухани ықпал
Қожа Ахмет Иасауи ер жетіп, есейген шағынан бастап қазіргі Түркістанның орнында болған Иасы қаласында өмір сүріп, сол жерде дүниеден өтті. Оның тұлғасы мен қызметі қаланың ірі сауда, мәдени және діни орталыққа айналып, жан-жақты дамуына тікелей ықпал етті.
Мұхаммед пайғамбардың жолын ұстанған әулие, сопы ретінде танылған, шығармаларын алғаш түрік тілінде жазған ақын Түркістан өңірінде өмір сүріп, өзінің мәңгілік мұрасы саналатын «Диуани хикмет» («Ақыл кітабы») еңбегін осы жерде жазып тәмамдады.
Әмір Темір салдырған кесене: уақыттан озған сәулет
Ұлы гуманист ақын қайтыс болғаннан кейін шамамен 240 жыл өткен соң, Әмір Темір Қожа Ахмет Иасауидің басына теңдесі жоқ ғажайып кесене-кешен салдыртады. Бұл заңғар ескерткіш талай ауыр сыннан мүдірмей өтіп, сәулет өнерінің құдіретін әйгілегендей бүгінге дейін қазақ жерінде асқақ қалпын сақтап тұр.
Негізгі ой
Түркістанның аты мен Қожа Ахмет Иасауи тұлғасының даңқын кеңінен танытуда Әмір Темір Көрегеннің үлесі ерекше.
Деректердегі Түркістан атауы
Түркістан қаласының Қожа Ахмет Иасауи есімімен тығыз байланысты екенін алғашқылардың бірі болып Әмір Темір жорықтарының тарихын зерттеп жазған Шарафаддин Әли Йазди атап өтеді.
Иасауи хикметінен
Он алтымда барлық әруақ үлес берді,
Айхай, «Сізге мүбарак» деп адам келді.
«Перзентім» деп мойным құшып көңілім тапты,
Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне!
Біздің пайымдауымызша, бұл жолдар нақты бүгінгі Түркістан қаласының атауын емес, түрік халықтарының кеңістіктегі тарихи Отаны саналатын Үлкен Түркістан (Тұран) ұғымын меңзеуі мүмкін. Себебі қаланың «Түркістан» деп аталуы кейінірек қалыптасқан болуы ықтимал.
Мағжан Жұмабаевтың поэзиясындағы Түркістан
Бұл ойды ұлы ақын Мағжан Жұмабаевтың «Түркістан» өлеңіндегі төмендегі жолдар да айқындай түседі:
Түркістан – екі дүние есігі ғой,
Түркістан – ер түріктің бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай жерде туған
Түріктің тәңірі берген несібі ғой!
Кесене құрылысының сипаттамасы
Әмір Темір Көреген ғажайып кесенені тұрғызумен қатар, оның ғасырлар бойы тозбай сақталуын да көздеген. Аңыз-деректерде кесененің кіреберіс маңдайына асыл тас, алтын, күміс толы шыны құтылар қалдырылғаны айтылады, алайда олар кейінгі зұлмат кезеңдерде қолды болған.
Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша, Әмір Темір Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің жобалық шешімдеріне тікелей араласқанға ұқсайды. 1387 жылы Иасыға келіп, Қожа Ахмет мазарына дұға еткеннен кейін, бұрынғы құлаған шағын мазардың орнына бұрын-соңды болмаған кесене-кешен салуға жарлық береді.
Тарихи сипаттама (дерек бойынша)
- Күмбездің ішкі биіктігі шамамен 130 кез, қалыңдығы 41 кез болуы керектігі көрсетілген.
- Күмбезді түрлі түсті таспен (глазурь) безендіру тапсырылған.
- Есіктері қайнатылған темірден жасалуы, ал хауыздың қайнатылған тастан (мәрмәрдан) қалануы талап етілген.
- Құрылысты аяқтау мерзімі бір жыл деп белгіленіп, басқару ісі Мәлен Садырға тапсырылған.