ШӘКӘРІМ ЛИРИКАСЫ
Кіріспе: Шәкәрім лирикасының қазақ поэзиясындағы орны
Қазақ лирикасының тарихы мен жанрлық табиғаты сөз болғанда, Абай дәстүрін жалғастырған әрі оның ақындық мектебінен тәлім алған Шәкәрім Құдайбердіұлының есімі ерекше аталады. Мұның басты себебі — ақын поэзиясының ұлттық әдебиеттегі лирика жанрының көркемдік мүмкіндігін биіктетіп, қазақ лирикасын әлемдік деңгейдегі үлгілермен қатар қоя алған қуаты мен мұраты.
Бұл жұмыста ХХ ғасыр басындағы қазақ лирикасындағы Шәкәрім өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері әдеби дәстүр, үндестік және сабақтастық аясында қарастырылады. Ақын мұрасының ғылыми айналымға енуі — зерттеудің жалпы ғылыми мәнін айқындайтын маңызды алғышарт.
Зерттеудің өзектілігі және «ақтаңдақ» мәселесі
ХХ ғасыр басындағы ұлттық әдебиетіміз ұзақ уақыт бойы зерттеліп, зерделенгенімен, белгілі кезеңде саяси идеологияның ықпалымен бірқатар қаламгерлер мұрасы шеттетілгені жасырын емес. Әдебиеттанушы ғалым С. Қирабаев қазақ әдебиеті мен мәдениетінде «ақтаңдақ тұстардың» көптігін атап өтіп, бұл құбылыстың әдеби дамудың тұтас жолын қамтитын күрделі мәселе екенін көрсетеді.
Шеттетілген мұралар
Сол «ақтаңдақтардың» бірі — ХХ ғасыр басындағы қазақ лирикасы және оның дамуына зор үлес қосқан Ш. Құдайбердіұлы, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев сияқты тұлғалардың шығармаларының ұзақ уақыт бойы әдеби кеңістіктен ығыстырылуы.
Халық мұңын жырлау, әлеуметтік мұратты айқындау, адам болмысының сан қырлы қасиеттерін таразылау — осы дәуір ақындары лирикасының негізгі өзегі болды. Шәкәрім поэзиясы да халық өмірінің тарихи сәттерін қалт жібермеуге ұмтылып, жанрлық маңызын айрықша арттырды.
Абай дәстүрі және сыншыл реализм
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы азаматтық лириканың дамуы және орыс қоғамындағы ағартушылық-демократтық ой-сана өрісі Абай арқылы қазақ поэзиясына жаңа леп әкелді. Осы реалистік дәстүр мен халықтық арна ХХ ғасыр басындағы ақындар шығармашылығының да идеялық-көркемдік бағдарын айқындады. Бұл тұжырым Шәкәрімнің лирикалық мұрасымен тікелей сабақтас.
Қоғамдық сын
Шәкәрім заман адамының шынайы бейнесін сомдап, ел басқарған әкімдер мен «ел ағаларының» азғындаған, ұсақталған әрекеттерін аяусыз әшкерелейді. Бұл — қазақ әдебиетіндегі сыншыл реализм үрдісінің көрінісі.
Ағартушылық және гуманизм
Абай ұсынған ағартушылық пен гуманистік көзқарасты қолдаған ақын халық мүддесін қорғауды биік деңгейге көтерді. Оның лирикасы мазмұны мен түрі жағынан соны, қоғамдық-әлеуметтік мәні жоғары туындыларымен ерекшеленеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Ғылыми жобаның негізгі мақсаты — ХХ ғасыр басындағы қазақ сөз өнеріндегі лирика жанрының даму бағытын және осы үдерістегі ірі өкіл Шәкәрім Құдайбердіұлы лирикасының жанрлық ерекшеліктерін жүйелі қарастыру. Сонымен қатар Шәкәрім лирикасының түп-тамырын, көркемдік дәстүрлермен сабақтастығын, өзіндік болмысын айқындау көзделеді.
Қарастырылатын бағыттар
- қоғамдық-әлеуметтік жағдай және әдеби даму сабақтастығы;
- қазақ лирикасындағы әдеби ағымдар мен көркемдік әдістер;
- лирикалық кейіпкер табиғаты туралы тұжырымдар;
- фольклорлық дәстүрлер мен философиялық толғаныстар;
- азаматтық-ағартушылық әуендер мен идея-тақырып бірлігі.
Философиялық лирика: адам, жан және ар-ұждан
Шәкәрімнің философиялық толғанысқа құрылған лирикалық туындыларында ұлттық поэзияның терең болмысы айқын көрінеді. Ақын үшін ең басты мәселе — адамның мәні, жан дүниесінің қалыптасуы, фәни мен бақи туралы ой, Жаратушы идеалын бағамдау. Бұл сарын Шәкәрім философиясының лирикалық келбетін танытады.
Дін туралы көзқарас
Ақынның философиялық өлеңдеріндегі өзекті желінің бірі — дін туралы пайым. Шәкәрім «Таза дін» мен «Шатақ дін» айырмасын сыншыл оймен таразылап, адамгершілік ар-ұжданды сақтау идеясын алдыңғы қатарға қояды. Дін бірлік, береке, татулық үлгісі ретінде ұсынылып, лириканың мазмұнын тереңдетеді.
Табиғат лирикасы: кеңістік, бояу және күй
Табиғат — адамзатты қоршаған тіршілік ортасы, әсемдік пен қозғалысқа толы әлем. Шәкәрім табиғатты жырлауда жыл мезгілін даралап, әсіресе жаз маусымының ажарын көркем кестелейді; табиғи бояуларды реалистік және романтикалық әуендермен ұштастырады; қазақ даласындағы мекендерді ата-баба қонысымен байланыстыра суреттейді.
Лирикалық тәсілдер
- табиғат құбылыстарын адамша бейнелеу;
- адам сезімі мен көңіл-күйін табиғат болмысымен бірлікте беру;
- мекен мен тарихи жадты қабаттастыра суреттеу.
Фольклорлық негіз және жанрлық байлық
Шәкәрім мұраларында фольклорлық жанр үлгілері кең қолданылады. Ақын шағын жанрлар аясында жұмбақ, мысал түріндегі шығармалар жазып, шешендік сөздер мен мақал-мәтелдерді молынан пайдаланады. Сонымен бірге батырлар жыры сияқты халық ауыз әдебиетінің эпикалық дәстүрімен үндестік те айқын байқалады.
Неге бұл заңды құбылыс?
Ақынның жастайынан фольклорлық дәстүрді үлгі тұтуы — кездейсоқтық емес. Әдебиет пен өнер туындыларының көп жағдайда эпикалық аңыздардан нәр алатыны белгілі. Осы ықпал Шәкәрім поэзиясында да көрініс тауып, көркемдеу жүйелері, бейнелеу құралдары, өлең өрнегі және сюжеттік-композициялық элементтерге ерекше назар аудартты.
Шығыс және Батыс дәстүрі: поэтикалық көкжиек
Шәкәрім лирикасындағы берік дәстүрдің бір арнасы — Шығыс әдебиеті. Абайдың «Ғылымды іздеп, дүниені көздеп, екі жаққа үңілдім» деген тағылымын берік ұстанған ақын Батыс пен Шығыс сөз өнеріне қатар ден қояды. «Оятқан ерте мені Шығыс жыры» деп, өзінің рухани-эстетикалық мектебін айқын көрсетеді.
Шығыс ықпалы
Ақын классикалық тәжік-парсы поэзиясынан және түркі халықтары әдебиетінен поэтикалық өрнек алып, Хожа Хафиз, Физули, Науаи сияқты сөз зергерлерін қадір тұтты.
Батыс және орыс классикасы
Шәкәрім орыс мәдениеті мен әдебиетін игеруде Абай үлгісіне сүйеніп, Гоголь, Пушкин, Лермонтов, Тургенев, Толстой, Некрасов, Салтыков-Щедрин секілді классиктердің еңбектерімен танысты. Олардың идеялық-эстетикалық ізденістері ақынның тарихи-философиялық тұжырымдарын қалыптастыруға ықпал етті.
Қорытынды мән: жанрлық тұтастық және көркемдік биік
Ұлттық әдебиетіміздегі лирикалық жанрдың көрнекті өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасы — Абайдан кейінгі ірі көркемдік құбылыс. Ақын лирикасы қоғам шындығын сыншыл реализммен пайымдап қана қоймай, философиялық тереңдік, табиғат пен адам сезімінің бірлігі, фольклорлық дәстүр және әлемдік әдеби ықпалдар арқылы жанрлық тұрғыдан байып, көркемдік тұрғыдан кемелденді.
Ескерту: Мәтін редакциялық өңдеуден өтіп, орфографиясы мен синтаксисі түзетілді; мазмұндық өзек сақталды.