Ауылшаруашылық жерлер
Қазақстан Республикасы • Семей • 2005
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі жанындағы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің Қаржы-экономикалық институты, «Экономика және бизнес» кафедрасы.
Мамандығы: 050508, 050509, 050507, 050506, 050510 студенттеріне арналған «Табиғатты пайдалану экономикасы» пәні бойынша әдістемелік нұсқаулар.
Құрастырушылар және бекіту туралы мәлімет
Әдістемелік нұсқауларды «Экономика және бизнес» кафедрасының доценті Сұлтанов О.С. және аға оқытушы Қалдыбаев М.М. құрастырған.
Кафедра мәжілісі
Хаттама № _____, 2005 ж.
Кафедра меңгерушісі (э.ғ.к.): Жайлаубаева Ш.Д.
ОӘБ мәжілісі
Хаттама № _____, 2005 ж.
ОӘБ төрайымы: Акимова Б.Ж.
Мазмұны
- 1Жалпы ережелер
- 2«Табиғатты пайдалану экономикасы» пәнінің жұмыс жоспары
- 3Дәріс тақырыптары және олардың мазмұны
- 4Ұсынылатын оқу-әдістемелік әдебиеттер тізімі
- 5Бақылау жұмысына арналған сұрақтар
- 6Бақылау жұмысына арналған есептер және оларды шығару әдістемесі
- 7Әдістемелік нұсқауларға енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар
1. Жалпы ережелер
1.1. Пәннің мақсаты мен міндеттері
Қазіргі шаруашылық дамуының басты ерекшелігі — экономикалық және экологиялық мәселелердің өзара тығыз байланыста болуы. Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастар негізінде қалыптасуы табиғатты тиімді пайдалануды және қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ететін экономикалық механизмдерді құруға ерекше назар аударуды талап етеді.
Негізгі мақсат
Студенттерге экологиялық-экономикалық тұрғыдан тұрақты даму тұжырымдамаларының ғылыми негіздерін меңгерту, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және адамның өмір сүру ортасын сақтау бойынша нақты шаралар мен ұсыныстарды ғылыми тұрғыдан дәлелдеудің дағдыларын қалыптастыру.
Негізгі міндеттер
- Табиғатты пайдалану экономикасының ғылыми және экономикалық негіздерін талдау.
- Табиғатты пайдаланудың экономикалық механизмінің негізгі элементтерін зерттеу және мазмұнын ашу.
- Қазақстан Республикасында табиғатты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау саласындағы басқару жүйесінің даму мәселелері мен болашағын айқындау.
- Табиғатты қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың негізгі бағыттары бойынша ақпаратты жүйелеу.
- Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану шараларын экономикалық тұрғыдан негіздеу әдістерін меңгеру.
1.2. Курс бойынша бақылау жұмысын орындау тәртібі
Бұл курс бойынша студенттің өзіндік жұмысы ұсынылған әдебиеттерді жүйелі түрде оқудан, есептерді шығарудан және теориялық сұрақтарға жазбаша жауап беруден тұрады. Бақылау жұмысының негізгі мақсаты — пәнді толық меңгеруді қамтамасыз ету және білімді тексеріп, бағалау құралы ретінде қолдану.
Тақырыптарды меңгеру реті
- Ұсынылған әдебиеттерді мұқият оқу.
- Оқылған материалды қысқаша конспектілеу.
- Формула, сызба, графиктерді қайталау және жаттығулар орындау.
Тапсыру және тексеру
- Әр студентке жеке тапсырма (вариант) беріледі.
- Жұмыс аяқталған соң оқытушыға тексеруге тапсырылады.
- Талапқа сай болмаса, қателер түзетіліп, қайта тапсырылады.
Орындау талаптары
- 3 теориялық сұраққа жауап беру және 2 есеп шығару.
- Жай дәптерге көк немесе қара сиямен жазу.
- Жауаптардың толық әрі нақты болуы.
- Соңында қолданылған әдебиеттер тізімін көрсету.
- Дәптердің бірінші бетінде топ, мамандық, сынақ кітапшасының нөмірі, аты-жөні жазылуы тиіс.
- Сырттай оқу бөлімінің мөрі және тіркеу күні қойылады.
1.3. Бақылау жұмысының варианттары
Бақылау жұмысының варианты студенттің сынақ кітапшасы нөмірінің соңғы санына сәйкес анықталады. Вариантқа сәйкес сұрақтар мен есептердің нөмірлері төмендегі кестеде берілген.
| Вариант | Сұрақ № | Есеп № |
|---|---|---|
| 1 | 1, 11, 21 | 1.1, 2.1 |
| 2 | 2, 12, 22 | 1.2, 2.2 |
| 3 | 3, 13, 23 | 1.3, 2.3 |
| 4 | 4, 14, 24 | 1.4, 2.4 |
| 5 | 5, 15, 25 | 1.5, 2.5 |
| 6 | 6, 16, 26 | 1.1, 2.6 |
| 7 | 7, 17, 27 | 1.2, 2.7 |
| 8 | 8, 18, 28 | 1.3, 2.8 |
| 9 | 9, 19, 29 | 1.4, 2.9 |
| 10 | 10, 20, 30 | 1.5, 2.0 |
2. Пәннің жұмыс жоспары
Төменде пән тақырыптары бойынша дәріс және практикалық сабақтардың сағаттық бөлінісі берілген (мамандықтарға қарай).
| Тақырып | 050509 (дәріс) | 050509 (прак.) | 050506–050510 (дәріс) | 050506–050510 (прак.) |
|---|---|---|---|---|
| 1. Пәннің зерттеу заты мен міндеттері | 2 | 2 | 2 | 2 |
| 2. Табиғи және қоршаған орта туралы түсінік | 2 | 2 | 2 | 2 |
| 3. Табиғи қорлар қоғамдық өндірісті дамыту факторы ретінде | 2 | 2 | 4 | 2 |
| 4. Табиғатты қорғау қызметіне экономикалық баға беру | 2 | 2 | 2 | 2 |
| 5. Табиғатты қорғау қызметін басқару | 2 | 1 | 2 | 1 |
| 6. Адамзаттың экологиялық мәселелері | 2 | 1 | 2 | 1 |
| Жиыны | 12 | 8 | 14 | 8 |
3. Дәріс тақырыптары және мазмұны
Тақырып 1. Пәннің зерттеу заты мен міндеттері
Пәннің мақсаты, міндеттері және зерттеу объектісі. Курстың басқа пәндермен байланысы. Шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында табиғи ресурстарды қолдануға байланысты ұдайы өндіріс процесінде қалыптасатын өндірістік және экономикалық қатынастарды ұйымдастыру мәселелері, оларды шешу жолдары.
Тақырып 2. Табиғи және қоршаған орта туралы түсінік
Биосфераға сипаттама және оның құрамдас бөліктері. Қоғамдық өндіріс — ашық жүйе. Табиғатты қорғау қызметін табиғатты пайдаланудың құрамдас бөлігі ретінде қарастыру.
Тақырып 3. Табиғи қорлар қоғамдық өндірісті дамыту факторы ретінде
Жер ресурстары
Жер қоры өндіріс құралы ретінде: негізгі белгілері, құнарлылық түрлері, тиімді пайдалану жолдары. Жерге баға беру әдістемесі, жер үшін төлем, жер бағасы және жер туралы заңдар.
Су ресурстары
Су қорлары өндірісті дамытудың көзі ретінде. Ластану көздері, тазарту әдістері. Қазақстанның су қорлары, су ресурстарын бағалау және қорғау.
Ауа бассейні
Атмосфераны ластау көздері, ластанудың экономикалық зардабын есептеу әдістемесі, айыпақы төлеу тәртібі және қалпына келтіру жолдары.
Орман, пайдалы қазбалар және энергия
Орман мониторингі, ұлттық парктер мен қорықтар. Минералдық ресурстардың рөлі және тиімді пайдалану. Энергетикалық қорлар, баламалы энергия көздері, энергия шығынын азайту.
Тақырып 4. Табиғатты қорғау қызметіне экономикалық баға беру
- Табиғатты қорғаудың таза экономикалық нәтижесін есептеу.
- Лас су мен ауа тазартудың әртүрлі нұсқаларын бағалау әдістері.
- Қалдықтарды өңдеу және экономикалық тиімділік.
- Табиғи қорлар мен энергияны тиімді пайдаланудың экономикалық нәтижелілігін анықтау.
- Жобаларға экологиялық сараптама (экспертиза) жасау.
Тақырып 5. Табиғатты қорғау қызметін басқару
Табиғатты қорғау қызметін құқықтық тұрғыдан басқару. Қоршаған ортаға әсерді бағалау әдістері (ҚОӘБ). Табиғатты қорғауды басқарудың шетелдік тәжірибесі.
Тақырып 6. Адамзаттың экологиялық мәселелері
Жаһандық сын-қатерлер
- Климаттың жаһандық жылынуы
- Озон қабатының жұқаруы
- Тұщы су тапшылығы
Аймақтық және институционалдық мәселелер
- Арал теңізінің болашағы
- Радиоактивті ластану
- Кәсіпорындар мен мемлекеттің экологиялық жауапкершілігі
4. Ұсынылатын оқу-әдістемелік әдебиеттер
- 1. С. Қаженбаев, С. Махмутов. Табиғат қорғау. Алматы: Ана тілі, 1992.
- 2. Хачатуров Т.С. Экономика природопользования. М.: МГУ, 1991.
- 3. П.М. Нестеров, А.П. Нестеров. Экономика природопользования и рынок. М.: ЮНИТИ, 1997.
- 4. Пыльнова Т.Г. Природопользование. М.: Финстатинформ, 1997.
- 5. Сагимбаев Т.К. Экология и экономика. Алматы: Қаржы-қаражат, 1997.
- 6. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. Алматы: Экономика, 1998.
- 7. С.Н. Бобылев, А.Ш. Ходжаев. Экономика природопользования. М., 1997.
- 8. В.В. Глухов, Т.В. Лисичкина, Т.П. Некрасова. Экономические основы экологии. СПб., 1977.
- 9. «Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғау туралы» заң (15.06.1997).
- 10. М.М. Кринчук. Экологическое право. М.: Юрист, 1998.
- 11. Бронский В.А. Прикладная экология. Ростов-на-Дону: Феникс, 1996.
- 12. Шилов И.А. Экология. М.: Высшая школа, 1998.
- 13. В.И. Кормилицин, М.С. Цицкишвили, Ю.И. Яламов. Основы экологии. М.: Интерстиль, 1997.
- 14. Б.Т. Величковский, В.И. Кирпичев, И.Т. Суравегина. Здоровье человека и окружающая среда. М.: Новая школа, 1997.
- 15. С.В. Макар. Основы экономики природопользования. М., 1998.
5. Бақылау жұмысына арналған сұрақтар
- Табиғатты пайдалану экономикасы пәнінің зерттеу заты мен міндеттері. Теориялық және практикалық мәні.
- Пәннің негізгі түсініктері. Табиғи ресурстар және олардың жіктелуі.
- Экономикалық даму және экологиялық фактор.
- Жер қоры өндіріс құралы ретінде. Жер құнарлылығы.
- Жер қорларын тиімді пайдалану жолдары.
- Жер қорына экономикалық баға беру. Жер үшін төлем және оның бағасы.
- Гидросфера өндірісті дамыту көзі ретінде. Су объектілері.
- Суды ластау көздері. Лас суларды тазарту әдістері.
- Қазақстанның су қорлары. Су қорына экономикалық баға беру. Су ресурстарын заң негізінде қорғау.
- Атмосфераның құрамы және маңызы. Ластау көздері мен салдары.
- Ауаның ластану деңгейіне экономикалық баға беру. Төлемдер түрлері.
- Орман қорлары: қазіргі жағдайы, орналасуы, маңызы. Орман өнеркәсібі кешені.
- Ұлттық парктер. Мемлекеттік табиғи қорықтар.
- Қазақстандағы пайдалы қазбалар қоры және оларды тиімді пайдалану мәселелері.
- Пайдалы қазбаларға экономикалық баға беру негіздері. Минералдық ресурстар үшін төлемақылар.
- Отын-энергетикалық ресурстарды пайдалану жағдайы және болашағы.
- Баламалы энергия көздері. Энергия тарифтері.
- Өсімдік және жануарлар әлемін тиімді пайдалану және қорғау.
- Ғылыми-техникалық прогресс және табиғатты тиімді пайдалану.
- Табиғи ресурстар әлеуетіне экологиялық-экономикалық баға беру.
- Жобаларға экологиялық сараптама жасау.
- Экологиялық лицензия.
- Қоршаған ортаны қорғау және табиғатты тиімді пайдалану шараларын жоспарлау және қаржыландыру.
- Табиғатты пайдаланудың әлеуметтік аспектілері.
- Табиғатты қорғау шараларының экономикалық нәтижелілігін анықтау.
- Табиғатты пайдалануды басқару және табиғатты заң негізінде қорғау.
- Табиғатты қорғау бойынша шетелдік тәжірибе.
- Табиғатты қорғау бойынша халықаралық ынтымақтастық.
- Адамзаттың экологиялық мәселелері.
- Экологиялық жауапкершілік.
6. Бақылау жұмысына арналған есептер және шығару әдістемесі
Есеп №1. Ауылшаруашылық жерлеріне экономикалық баға беру (есептеу және талдау)
Жердің бағасын есептеу үшін өнім шығымдылығы (У), өзіндік құн (C) және өндіріс технологиясына тәуелді шығындар қолданылады. Әдістеме үш жер учаскесіне (әрқайсысы 10 га) экономикалық баға беруді көздейді.
| Учаске | Өнім шығымы, У (ц/га) | Өзіндік құн, C (тг/ц) | Күрделі салымдар, K (тг/га) |
|---|---|---|---|
| Аяқтағыш | 10 | 70 | 2500 |
| I учаске | 20 | 40 | 1250 |
| II учаске | 25 | 30 | 1250 |
| III учаске | 30 | 20 | 1200 |
1) 1 ц өнімге шаққандағы күрделі шығын
Формула: K′ = K / U
- K′аяқ = 2500 / 10 = 250 тг/ц
- K′1 = 1250 / 20 = 60 тг/ц
- K′2 = 1250 / 25 = 50 тг/ц
- K′3 = 1200 / 30 = 40 тг/ц
2) 1 ц өнімге келтірілген шығын
Z = C + En · K′, мұнда En = 0.1
- Zаяқ = 70 + 0.1·250 = 95 тг/ц
- Z1 = 40 + 0.1·60 = 46 тг/ц
- Z2 = 30 + 0.1·50 = 35 тг/ц
- Z3 = 20 + 0.1·40 = 24 тг/ц
3) Дифференциалдық рента (1 ц өнімге)
Формула: ΔZ = Zаяқ − Zi
- ΔZ1 = 95 − 46 = 49 тг/ц
- ΔZ2 = 95 − 35 = 60 тг/ц
- ΔZ3 = 95 − 24 = 71 тг/ц
4–6) Рента, 1 га бағасы және жалпы баға
-
Дифференциалдық рента (1 га): R = ΔZ · U
R1 = 49·20 = 980 тг/га; R2 = 60·25 = 1500 тг/га; R3 = 71·30 = 2130 тг/га
-
1 га экономикалық баға: P = R / En
P1 = 980/0.1 = 9800 тг/га; P2 = 1500/0.1 = 15000 тг/га; P3 = 2130/0.1 = 21300 тг/га
-
Жалпы экономикалық баға (10 га):
Pж1 = 9800·10 = 98 000 тг; Pж2 = 15000·10 = 150 000 тг; Pж3 = 21300·10 = 213 000 тг
Талдау үшін нұсқау
Есептеу нәтижелері негізінде учаскелердің экономикалық тартымдылығын салыстырып, қандай факторлар (өнімділік, өзіндік құн, күрделі салым) бағалауға көбірек әсер ететінін қорытындылаңыз.
Есеп 1.1
Шаруашылықта 5 түрлі дақыл өсірілетін жер бар. Берілген жер құрылымы бойынша жыл ішіндегі жалпы өнімге шаққандағы 1 га дифференциалдық (жер) рентаны және уақыт факторын ескере отырып жердің ақшалай бағасын анықтаңыз (En = 0.02).
| Көрсеткіш | Бидай | Тары | Қант қызылшасы | Кукуруза | Көпжылдық шөптер |
|---|---|---|---|---|---|
| Жалпы жер ауданындағы үлесі, % | 30 | 20 | 20 | 10 | 20 |
| Шығымы, ц/га | 40 | 30 | 310 | 40 | 120 |
| Кадастрлық (аяқтағыш) баға, тг/ц | 20 | 20 | 70 | 25 | 3 |
| Келтірілген шығындар, тг/га | 5 | 5.5 | 2 | 6 | 1.5 |
Есеп 1.2
Бидай өсірілетін 4 аймақтың жерін пайда және жер рентасы бойынша бағалаңыз. Кадастрлық баға — 20 тг/ц. Мәліметтер төмендегі кестеде берілген. Қай көрсеткіш бойынша бағалау объективтірек? Қай аймақта бидай өсіру тиімді?
| Аймақ | Ауданы, га | Шығымы, ц | Өзіндік құны, тг/ц | Зоналық бағалар, тг/ц |
|---|---|---|---|---|
| Солтүстік Қазақстан | 100 | 12 | 180 | 210 |
| Батыс Қазақстан | 100 | 10 | 200 | 230 |
| Шығыс Қазақстан | 100 | 15 | 150 | 170 |
| Оңтүстік Қазақстан | 100 | 8 | 250 | 270 |
Есеп 1.3
Кәсіпорын салу үшін ауылшаруашылық айналымынан 100 га жер алу қажет. Шаруашылықта құндылығы әртүрлі 3 жер түрі бар. Пайда, абсолюттік нәтижелілік және шаруашылыққа келтірілетін экономикалық залал көрсеткіштері бойынша қай учаскені құрылысқа беру орынды екенін анықтаңыз.
| Жер түрі | Ауданы, га | Жер құны, тг/га | Құрылыс құны, млн тг | Кәсіпорын пайдасы, мың тг |
|---|---|---|---|---|
| Жайылым | 100 | 500 | 2.0 | 700 |
| Дақыл өсіру | 100 | 7000 | 1.8 | 850 |
| Шөп дайындау | 100 | 1000 | 1.9 | 760 |
Есеп 1.4
Өнеркәсіптік кәсіпорын атмосфераны газ және шаңмен ластаудың нәтижесінде жақын орналасқан 100 га жердің дифференциалдық рентасы 5 тг/га төмендеді, ал алысырақ орналасқан 4000 га жердің дифференциалдық рентасы 1 тг/га төмендеді. Ластауды болдырмайтын технологияны енгізу құны 2 млн тг, жылдық эксплуатациялық шығындары 300 мың тг, ал құнды қалдықтарды жоюдан түсетін жылдық экономикалық нәтиже 50 мың тг.
- 1Ластану салдарынан ауылшаруашылық жерлердегі экономикалық жоғалтуларды есептеу.
- 2Ластауды болдырмау технологиясын енгізу тиімділігін негіздеу.
- 3Технологияны енгізу жалпы халық шаруашылығы үшін тиімді ме — қорытынды жасау.
Есеп 1.5
Белгілі бір қала маңында халық шаруашылық объектісін салуға байланысты материал сақтау, құбырлар мен кабельдерді іске қосу үшін 5 жыл ішінде ауылшаруашылықтан 100 га жер уақытша алынады. Өнім шығымы жоғары жылдары дифференциалдық рента 100 тг/га, ал шығымы төмен жылдары 50 тг/га. En = 0.02.
Есептеу шарттары
- Барлық жылдарда өнім шығымы жоғары болса.
- Барлық жылдарда өнім шығымы төмен болса.
- Төмен және жоғары шығым жылдары кезектесіп келсе.
Есеп №2. Атмосфералық шығарындыларды азайтатын құралды орнатудың экономикалық тиімділігі
Зиянды заттарды шығаратын стационарлық қондырғыға осы шығарындыларды азайтатын құрал орнатудың экономикалық тиімділігін есептеңіз. Құралдың пайдалы әсер коэффициенті 0.5–0.95 аралығында; нақты мәнін студент өзі таңдайды.
Әдістемелік ұстаным
Ластауды болдырмау шараларының тиімділігі жылдық экономикалық нәтижені және оны жүзеге асыруға қажетті күрделі салымдардың нәтижелілігін салыстыру арқылы анықталады. Есептеулер жаңа техника мен шараларды енгізудің экономикалық тиімділігін анықтау әдістемесіне сәйкес орындалады.
Жылдық болдырылмайтын залал
Шарасыз залал мөлшері U1 және шарадан кейін қалатын залал мөлшері U2 болса: ΔZ = U1 − U2
Реципиенттер (залал әсер ететін объектілер)
- Халық
- Тұрғын үй және коммуналдық шаруашылық
- Ауылшаруашылық жерлер
- Орман қорлары
- Өнеркәсіп және көлік негізгі қорлары
- Балық шаруашылығы
- Рекреациялық объектілер
Экономикалық залалдың есептік формасы
Атмосфераны ластаудан болатын жылдық экономикалық залал (тг/жыл) төмендегі тәуелділікпен анықталады:
- A — сомды теңгеге айналдыру коэффициенті (A = 100).
- B — ластағыш заттың салыстырмалы қауіптілік көрсеткіші.
- M — ластағыштың көзден реципиентке жету коэффициенті.
| Зиянды зат | Формула | a0 | j | a1 | a2 | β1 | β2 | M |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күкірт газы | SO2 | 7.5 | 2 | 1.2 | 1 | 0.9 | 1 | 1000 |
| Күкірт қышқылы | H2SO4 | 25 | 2.4 | 1 | 1 | 0.8 | 1 | 200 |
| Көміртек оксиді | CO | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 3000 |
| Күкіртсутек | H2S | 15 | 2 | 1.1 | 1 | 0.8 | 1 | 500 |
| Ірі, қауіпті емес шаң | Зат қоспасы | 2–5 | 1.2 | 1 | 1 | 0.7 | 1.01 | 5000 |
| Қауіптілігі орташа шаң | Зат қоспасы | 5–30 | 1.2 | 1 | 1.1 | 0.8 | 1.011 | 3000 |
| Қауіптілігі жоғары шаң | Зат қоспасы | 3–100 | 1.2 | 1 | 1.2 | 0.8 | 1.011 | 500 |
| Атмосфералық қорғасын | Pb | 2000 | 1 | 1 | 4 | 0.8 | 1.01 | 10 |
| Азот оксидтері | NO2 | 10 | 2 | 1 | 1 | 0.9 | 1 | 300 |
| Күкірт көміртегі | CS | 13 | 2 | 1.1 | 1.1 | 0.8 | 0.9 | 400 |
Ескерту
Ластағыштың көзден реципиентке жету коэффициенті M арнайы тәуелділікпен анықталады; есептеуде қажет параметрлер (мысалы, f және δ) қосымша кестелерден алынады (мәтінде келесі кестелер ретінде көрсетілген).
7. Өзгерістер мен толықтырулар
Әдістемелік нұсқауларға енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар кафедраның және оқу-әдістемелік кеңестің бекіту тәртібіне сәйкес ресімделеді. Қажет болған жағдайда кестелер, есептеу параметрлері және нормативтік сілтемелер жаңартылып отырады.