May модальді етістігі

Must модальді етістігі

Must [mʌst] модальді етістігі міндеттілік, тыйым салу немесе қатаң нұсқау мен бұйрықты білдіру үшін қолданылады. Болымсыз түрі: must not [mʌsnt].

Ескерту: must өткен шақта қолданылмайды. Оның орнына балама тіркестер қолданылады: have to, be allowed to.

Мысалдар

This must be the right answer!

— Бұл дұрыс жауап болуы тиіс.
Students must pass an entrance examination.

— Студенттер қабылдау емтиханынан өтуі керек.
Erbol, you must not play in the street!

— Ербол, сен көшеде ойнамауың керек (тыйым салынады).
I must play football.

— Мен футбол ойнауға тиіспін (міндеттімін).
He must work hard if he wants to pass his exam.

— Ол емтиханнан өткісі келсе, көп еңбектенуі керек.

May модальді етістігі

May [meɪ] — ықтималдылықты, рұқсат сұрауды немесе рұқсат беруді білдіретін модальді етістік. Өткен шақта may және might екеуі де қолданыла береді.

Possibility (ықтималдылық)

Where is Doszhan?

— Досжан қайда?

He may be in the garden.

— Мүмкін, ол бақшада шығар.

Request permission (рұқсат сұрау)

May I come in?

— Кіруге рұқсат па?

May I use your towel?

— Сіздің сүлгіңізді пайдалануыма бола ма?

Give permission (рұқсат беру)

Yes, you may come in.

— Иә, кіруге болады.

No, you may not use it. I’ll give you another one.

— Жоқ, оны қолдануға болмайды. Қазір басқасын беремін.

Might: өте сыпайы нұсқа

Might [maɪt] — may етістігінің сыпайы баламасы ретінде қолданылады. Сонымен бірге ұсыныс жасағанда және шартты сөйлемдерде жиі кездеседі. Болымсыз түрі: might not, mightn’t [maɪtnt].

Your socks might be in the bathroom.

— Сенің шұлықтарың жуынатын бөлмеде болуы мүмкін.
Might I borrow your mobile phone?

— Ұялы телефоныңызды ала тұрсам бола ма?
Your parents might visit me next week.

— Сенің ата-анаң маған келесі аптада келуі мүмкін.

Can модальді етістігі

Түрлері

can [kæn] — болымды түрі
cannot / can not — болымсыз түрі
can’t — қысқарған түрі
cannot пен can not мағына жағынан айырмашылығы жоқ; айырмашылығы — жазылуы ғана.

Мағынасы

Can көбіне қазақшаға сөзбе-сөз аударылмайды. Негізгі мағынасы — бір әрекетті орындауға мүмкіндік/қабілет бар екенін көрсету. Қазақ тілінде оны жиі «етістік + алу/алмау» үлгісімен беруге болады: бара алу, айта алмау, оқи алу.

Мысалдар

I can speak English.

— Мен ағылшынша сөйлей аламын.
He cannot come.

— Ол келе алмайды.
She is very shy, so she cannot ask anything.

— Ол өте ұялшақ, сондықтан ештеңе сұрай алмайды.

Could: өткен шақ және сыпайылық

Could [kʊd] — can етістігінің өткен шақтағы нұсқасы. Болымсыз түрі: could not, couldn’t. Could шартты сөйлемдерде және сыпайы өтініштерде де қолданылады.

When I was five years old, I could not ride a bicycle.

— Мен бес жасымда велосипед тебе алмадым.
Could I use your computer to surf the Internet?

— Интернетті қарау үшін компьютеріңізді пайдалансам бола ма?

Модальді етістіктер туралы қысқаша

Модальді етістіктер — сөйлемге қосымша мағына беретін көмекші етістіктер тобы. Олар негізгі әрекеттің өзінен гөрі мүмкіндік, тыйым, міндет, ықтималдық сияқты мағыналарды нақтылайды.

Негізгі тізім

can (could), may (might), must (have to), have to, ought to, should, would, need to.

Мағынаның толық болуы

Модальді етістік сөйлемде жалғыз өзі негізгі мағынаны толық бермейді: сөйлемде міндетті түрде негізгі етістік болуы керек.

You can play.

— Сіз ойнай аласыз.

Қысқа жауап

Сұраулы сөйлемге жауап ретінде кейде тек модальді етістіктің өзін қолдануға болады.

— Can you speak English?

— Yes, I can.

Қолдану ережелері (неге «ерекше»?)

Жіктелмейді: үшінші жақта -s жалғауы қосылмайды (мысалы, cans болмайды).
Есімше түрінде келмейді: мысалы, canned деп қолданылмайды (бұл сөз басқа мағынада «консервілеу» болуы мүмкін).
Gerund түрі болмайды: модальді етістіктен -ing арқылы герундий жасалмайды.
Infinitive болмайды: модальді етістіктер to-мен жазылмайды (to can, to must — қате).

Prepositions: for, about, of

Көмекші сөздер (prepositions) көптеген мағынада қолданылады. Төменде for, about, of сөздерінің ең жиі кездесетін базалық мағыналары берілген.

for — «үшін», «арналған»

«Біреу үшін», «бір нәрсе үшін» деген мағынада қолданылады. Көп жағдайда қазақ тіліне сөзбе-сөз аударылмауы мүмкін.

This present is for you.

— Бұл сыйлық сіз үшін (сізге арналған).
I go to the supermarket for water.

— Мен су алу үшін супермаркетке барамын.

about — «туралы», «жайлы»

We are talking about a new film.

— Біз жаңа фильм туралы сөйлесіп отырмыз.
What do you know about Abai?

— Абай туралы не білесіз?

of — ілік қатынасы

of көбіне қазақ тіліндегі ілік септігінің мағынасын береді. off сөзімен шатастырмаңыз.

Citizens of Kazakhstan.

— Қазақстанның азаматтары.
All of you.

— Сіздердің бәріңіз.
Can you repair the roof of the house?

— Үйдің шатырын жөндей аласыз ба?
The picture of a mountain.

— Таудың суреті.

Prepositions of Direction: down, up, from, to

Бұл бөлім бағыт-бағдарды білдіретін көмекші сөздерге арналған: down, up, from, to.

down — төмен қарай

Қозғалыс жоғары орыннан төмен орынға бағытталғанда қолданылады.

He came down the hill.

— Ол қырдан төмен түсті.
My sister is coming down the stairs.

— Менің әпкем баспалдақпен төмен түсіп келе жатыр.

up — жоғары қарай

down сөзіне қарама-қарсы: қозғалыс төменнен жоғарыға бағытталғанда қолданылады.

He went up the hill.

— Ол қырға қарай көтерілді.

from — қай жақтан/қайдан

Қозғалыстың қай жерден басталғанын білдіреді. Бағыт контекстінде қазақшада «жақтан» не шығыс септік арқылы беріледі.

Where is Anar from?

— Анар қай жақтан (қайдан)?
She is from Aktau.

— Ол Ақтаудан.

to — қай жаққа/қайда

Қозғалыстың қай жерге бағытталғанын білдіреді. Қазақшада «жаққа» не барыс септік арқылы беріледі.

I’m going to Aktobe.

— Мен Ақтөбеге бара жатырмын.
Can you come to me?

— Маған келе аласыз ба?

From және to туралы екі жағдай

A) Бір жерден екінші жерге: from — шыққан жер, to — баратын жер. Олар up/down сияқты антоним ретінде емес, маршруттың екі нүктесі ретінде түсіндіріледі.

From Almaty to Shymkent

— Алматыдан Шымкентке.

B) Бір орынға қатысты қозғалыс: бір сөйлеуші үшін бір орын «кету» және «келу» бағытына байланысты қарама-қарсы мағына тудыруы мүмкін.

I’m coming from Almaty.

— Мен Алматыдан келе жатырмын.

I’m going to Almaty.

— Мен Алматыға бара жатырмын.

Prepositions of Place (1): in, on, at, above, below, over, under

Ағылшын тілінде орынға (мекенге) және қозғалыс бағытына қатысты көмекші сөздер бар. Олардың кейбірі уақытқа қатысты да қолданыла береді. Төмендегі түсіндірмелер — орынға қатысты негізгі қолданыстар.

in

Кеңістік, бөлме, ғимарат, көше, қала/елді мекен, мемлекет, кітап/қағаз, көлік, су айдындары сияқты контекстерде қолданылады.

in the air — ауада
in the kitchen — ас үйде
in the book — кітапта
in the sea / in the river — теңізде / өзенде
in the box — қорапта
in Almaty — Алматыда
in Kazakhstan — Қазақстанда
in a park — саябақта

on

Бір нәрсенің үстінде/бетінде орналасуды, сондай-ақ кей контекстерде көше атаулары мен қоғамдық көліктерді білдіреді. Бағыттық қолданысқа да жиі қатысады: on the right, on the left, straight on.

on the table — үстелде
on the 3rd floor — 3-қабатта
on Main Street — Main Street көшесінде
on the radio / on TV — радиода / теледидарда
on the bus — автобуста

at

Белгілі бір нүктеде/орында тұруды, бір нысанның маңын немесе концерт, кино сияқты жиналыс орындарын білдіреді.

at the corner — бұрышта
at the bus stop — аялдамада
at the door — есіктің маңында
at the meeting — кездесуде
at the cinema — кинотеатрда

above / below / over / under

above — жоғарыда (арада бос кеңістік болуы мүмкін)

Our plane is above the clouds.

— Ұшағымыз бұлттардан жоғары ұшып келеді.
below — төменде

The temperature is below zero.

— Температура нөлден төмен.
over — үстінде (жабу/жапқыш сияқты «үстіне қою» мағынасы болуы мүмкін)

Put your jacket over your shirt.

— Күртеңді жейдеңнің үстіне ки.
under — астында

The cat is sleeping under the table.

— Мысық үстелдің астында ұйықтап жатыр.

Prepositions of Place (2): by, beside, next to, close to, near, in front of, behind

Бұл бөлімде орынға қатысты келесі көмекші сөздер қарастырылады: by, beside, next to, close to, near, in front of, behind.

by / beside / next to

Мағынасы ұқсас: «жанында», «қасында». Әдетте екі нысанның арасында басқа нәрсе болмайды.

We live in a large cottage by the sea.

— Біз теңіздің жанында үлкен коттеджде тұрамыз.
The ball is by the bed.

— Доп кереуеттің жанында.

close to / near

«Жақын жерде» дегенді білдіреді. Екі нысанның арасында басқа заттар болуы мүмкін.

Your house is close to the railway station.

— Үйіңіз теміржол станциясына жақын.
The school is near the hospital.

— Мектеп ауруханаға жақын.

in front of — алдында

The cat is sleeping in front of the chair.

— Мысық орындықтың алдында ұйықтап жатыр.
I parked my car in front of the garage.

— Мен көлігімді гараждың алдына қойдым.

behind — артында

behind — in front of сөзінің антонимі.

Our school is behind the supermarket.

— Біздің мектеп супермаркеттің артында.
The car park is behind the big building.

— Автотұрақ үлкен ғимараттың артында.

Prepositions of Place (3): between, opposite, inside, outside, among

Орынға қатысты көмекші сөздердің бұл бөлімі: between, opposite, inside, outside, among.

between — екеуінің ортасында

Екі нысанның дәл ортасында орналасуды білдіреді.

Our house is between the hospital and the university.

— Біздің үй аурухана мен университеттің арасында.
I’m sitting between Aidos and Yerzhan.

— Мен Айдос пен Ержанның ортасында отырмын.

opposite — қарама-қарсы бетте

Our university is opposite the central library.

— Университетіміз орталық кітапхананың қарсы бетінде.

inside — ішінде

Is there anything inside the box?

— Қораптың ішінде бірдеңе бар ма?
He put the money inside the wallet.

— Ол ақшаны әмиянның ішіне салды.

outside — сыртында

He is waiting outside.

— Ол сыртта күтіп тұр.
Assan left his muddy boots outside the door.

— Асан лайлы етігін есіктің сыртында қалдырды.

among — топтың ішінде

Көп адамның/көп заттың ортасында, яғни топтың ішінде орналасуды білдіреді.

His money will be divided among his children.

— Оның ақшасы балаларының арасында бөлінеді.
We like being among people.

— Біз адамдардың ортасында болғанды ұнатамыз.

“How do you do?” және “How are you?” айырмашылығы

Ағылшын тіліндегі амандасу формалары негізінен ресми және бейресми болып бөлінеді. Күнделікті өмірде бейресми нұсқалар жиі қолданылады: Hi! How are you? — Fine, thanks. And you?

How are you?

Бұл — адамның хал-жағдайын сұрау. Сондықтан оған Fine, thanks сияқты жауап беру орынды.

How do you do?

Бұл — ресми амандасу. Әдетте іскер ортада немесе алғаш танысқанда (кейде қол алысумен бірге) айтылады және өте сирек қолданылады. Дұрыс жауап — дәл сол тіркесті қайталау:

— How do you do?

Бұл жерде Fine, thanks деп жауап беру қате, өйткені сұрақ адамның жағдайын сұрауға арналмаған.

to do етістігі: жиі кездесетін қателер

Ағылшын тілін енді үйреніп жүргендер жиі шатастыратын маңызды ескертпе: do, does, did — to do көмекші етістігінің әртүрлі формалары, және олардың қолданылуы бір-бірін алмастырмайды.

Көмекші етістік формалары

do, does — осы шақ
did — өткен шақ

Маңызды: Мәтіннің бұл бөлігі толық аяқталмаған. Егер жалғасын жіберсеңіз, оны да редакциялап, бірізді түрде осы бөлімге енгізіп беремін.