Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев
Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев (1847–1920): өмірі мен рухани мұрасы
Шәңгерей — ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында қалыптасып, дамыған қазақ жазба әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі. Ол Батыс Қазақстан облысының қазіргі Орда ауданында, Жасқұс құмындағы хан ордасында дүниеге келген. Жәңгір ханның немересі болған ақын өз өлеңдерінің бірінде «алпыс бөлме, жүз есік» көк орданың ішінде туғанын айтады.
Балалық шағы және білім жолы
Әкесі Сейіткерей Шәңгерей бес жасқа келгенде қайтыс болған. Соған қарамастан, ол ауқатты ортада өсіп, жетімдіктің ауыртпалығын қатты сезінбей жетіледі. Жастайынан оқуға ден қойып, өнерге, өлең сөзге ерте әуестенеді.
Ордадағы медресені бітіріп, мұсылманша білім алғаннан кейін, Астраханьдағы реальды училищеге түседі. Кейін Орынбордағы кадет корпусында екі жыл оқып, орыс тілін меңгереді, орыс әдебиеті мен мәдениетімен жақын танысады.
Қызметі, көзқарасының қалыптасуы
Самар губерниясында (қазіргі Куйбышев облысы) бітімші сот (мировой судья) болып қызмет атқарады. Әділдік іздеу, шындықты қорғау секілді ұстанымдары осы кезеңде нығая түскендей. Ол әкімшілік-төрешіл биліктің зорлық, алдау, парақорлық сияқты кеселдерін көріп, біршама уақыттан соң қызметін тастап, еліне оралады.
Бұдан кейін кеңсе ісіне араласпай, патша тарапынан дворян атағын алып, Самар губерниясындағы дворяндар тізіміне тіркеледі. Негізгі уақытын еңбекке, өнерге, ағартушылыққа арнайды.
Көлборсы қонысы: ағартушылық және мәдени орта
Орда өңірінің Жәнібек жағындағы Көлборсы атты жерді өз меншігіне алып, сол дәуірдегі орыс помещиктері тәрізді тұрақты қоныс тұрғызады. Онда ағаштан және тастан сәулетті үйлер, мектеп, медресе, мешіт салдырып, туыстарының балаларын оқытады. Бау-бақша ектіріп, алма ағашын отырғызады, егін салады, асыл тұқымды мал өсіреді.
Ғ. Қараштың «Жәңгір ханның немересі, сұлтан Шәңгерей Сейіткерейұлына» деген толғауында Шәңгерейдің ел ішіндегі беделі, көрегендігі, серілігі мен сөз қадірін танитын көсемдігі айрықша жырланады. Бұл толғау 1914 жылы Уфада шыққан «Аға тұлпар» жинағында жарияланған.
Оқшау өмір, саятшылық және өнерге құштарлық
Кейінгі жылдары Шәңгерей өз мекенінде көбіне оқшау өмір сүріп, аңшылыққа ден қояды. Жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы ұстаған; құс салып, ит жүгіртіп, саятшылық өнерін қызықтаған.
Дегенмен оның ерекше көңіл бөлген саласы — әдебиет, өнер, ғылым. Ол орыстың классик жазушыларының шығармаларымен танысып, Лермонтов пен Гогольді сүйіп оқиды. Фет пен Тютчев тәрізді ақындардың өлеңдерін де зерделеп, әсер алады.
Ән-күйге, сурет өнеріне, сән-салтанатқа ықыласы зор болған Шәңгерей ақын, әнші, күйші, домбырашы, суретші секілді өнерпаздарды маңайына жинап, олардың өнерін қадір тұтқан. Өзі сыйласқан өнер адамдарының бірі — орыс суретшісі Мальцев; оған арнайы шеберхана да салдырып берген.
Ақынның бай кітапханасы болғаны айтылады: ғылыми әдебиеттерді, қазақ және орыс тіліндегі газет-журналдарды алдырып оқыған. ХХ ғасыр басында қазақ, татар тілдерінде шыққан ақындар кітаптарын назардан тыс қалдырмай, қоғамдық-әдеби өмірдің ағымын бақылап отырған.
Қоғамдық іске қолдауы және жоғалған прозалық мұра
1911–1913 жылдары қазақ зиялылары Оралда «Қазақстан» газетін шығару мәселесін көтергенде, бұл істі қолдап, қажетті қаржыны толықтыруға көмектескендердің бірі — Шәңгерей.
Кей деректерде оның прозалық шығармалар да жазғаны айтылады: «Қара мұрт» атты роман, «Сұрау-жауап» деген көлемді әңгіме. Алайда бұл туындылар сақталмаған.
Соңғы жылдары және дүниеден өтуі
1917 жылдар шамасында Шәңгерей Көлборсыдағы қонысын тастап, аталас төре тұқымдары мекендеген Ақбақайға (Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Қаратөбе ауданы) көшіп келеді. Көшу себебі нақты мәлім емес. Өмірінің соңғы кезеңінде ол ел ішіндегі даулы мәселелерге көп араласпай, оқшау өмір сүрген.
Шәңгерей 1920 жылдың қаңтарында Ақбақайда қайтыс болған.
Шығармашылық әлемі: қоғам, тарих, философия
Отаршылдық дәуірдің өзгерістері және өткенді аңсау
Шәңгерейдің бізге мәлім өлеңдері әлеуметтік өмірдің сан қырын қамтиды. Отаршылдық салдарынан туған өзгерістерді айқын аңғарған ақын бұрынғы хандық дәуірдің өмірін аңсайды. Оның қоғамдық ой-тұжырымдары кейде өмір шындығын дәл көрсетсе, кейде өткенді сағыну, алаңдау сарынымен өріледі.
Жер-судың құты кетті, сәні кетті, бәрі адыра қалды. Бұрынғы асыл адамдар енді жоқ, бұрынғыдай билер, ерлер енді тумайды дейді.
Адыра дедім Нарынды,
Құсы ұшып көлінен,
Құты кетіп жерінен,
Саба құрсақ билерден,
Еңіреген ерлерден,
Айырылып адыра қалғанда...
Еркіндік идеясы және тарихи жад
Ақын өз дәуіріндегі жаңалықтардың бәрін бірдей қабылдай бермейді. Қазақ даласындағы ел билеу жүйесіндегі өзгерістер, заң-тәртіптің орнығуы, капиталистік қарым-қатынастардың енуі, сауда-саттықтың күшеюі, халықтың жерден қысым көруі секілді құбылыстар оның көз алдында өтті. Ата-баба билігі мен хан ордасының беделі жайлы түсініктер ақынның дүниетанымын өзгеше бағытта қалыптастырды.
Құйрық атып құлия,
Түлкідей қашқан жымия.
Қаранды үзіп барасың,
Бізден де, қайран дүния...
Осы сарын ақынның «Ағасын ақылың артық асқармен тең» өлеңінде де көрінеді. Онда ел тәуелсіздігі үшін күрескен тарихи тұлғалардың, соның ішінде Абылай ханның есімі қастерленіп аталады:
Ағасын ақылың артық асқармен тең,
Асылдың арқар ұранды тіреуі — сен.
Ала ту Абылайдың ала аттансаң,
Аламан артындағы біреуі — мен...
Өмір мен өлім: себеп-салдарлы философиялық толғаныс
Шәңгерейдің өмір мен өлім туралы ойлары пәлсапалық сипатқа ие. Ол тууды да, өлуді де табиғи құбылыс деп түсінеді. Бұл пайымын лирикалық бейнелер арқылы жеткізіп, қауіп-қатердің себеп-салдарын тізбектей көрсетеді.
«Өмірдің өтуі» өлеңіндегі қырдағы құлан, жол тосқан жолбарыс, мерген — бәрі де бір шындықты меңзейді: кім болса да ажалдан құтылмайды, өмірдің заңы ортақ.
Бұл дүние пәнилығын етеді екен,
Бір дәурен өтіп, бірі жетеді екен...
Өзіне халық аузын қаратқан ер,
Тіріге, өлсе, қадірі кетеді екен...
Бұл жолдардан уақыттың өтуі, ескінің кетіп, жаңаның келуі, сондай-ақ даңқ пен қадірдің де тұрақсыздығы туралы мұңлы түйін сезіледі.
Өнер, білім, ғылым: Шәңгерейдің ағартушылық ұстанымы
Жастарға үндеу және ғылымға сенім
Шәңгерей шығармаларында өнер, ғылым, білім тақырыбы айрықша орын алады. Ол ғылым жетістігіне сеніммен қарап, қоғам дамуының негізгі шарттарының бірі — ғылым екенін ұғындыруға талпынады. Жастарды оқуға, ғылыммен шұғылдануға шақырады:
Оқысаң ғылым нұрын білім асар,
Көңілдің кіршік басқан көзін ашар.
Мас болған біліміне кейбір жастар,
Жерлерге аяқ жетпес аяқ басар.
Апырай, кімге аян бұл жиһанның
Белгісіз ұлылығы асқар-асқар!
Ғылым — «бәйтерек»: образ бен идея
Бұл ғылым — бір бәйтерек шектен асқан,
Шұлғанған бұтағына ғарсы-күрсі.
Бар ғалам он сегіз мың саясында,
Таусылмас, бұтақ сайын бар жемісі.
Шайтани бұл өнерді қалай дейміз,
Әр өнер — сол жемістің бірдемесі.
Ақын ғылыми білімнің көпсалалы табиғатын «жемісі таусылмайтын» алып ағашқа теңеп, әр өнер мен жаңалықты сол бәйтеректің жемісі ретінде танытады. Осы арқылы ол жаңашылдықты қабылдау мәдениетін де қалыптастыруға ұмтылады.
Мәтіндегі соңғы жолдар (сақталған үлгі)
Эдиссон мұны істеген — ғалым адам,
Оқымас, жалқау біздей емес надан.
Пәнделерден қимие-симие ғылымы хикмет,
Көп сырлар ашты
Ескерту: түпнұсқа мәтін осы тұста үзіліп берілгендіктен, жолдар өзгеріссіз сақталып, аяқталмаған күйі қалдырылды.