О. Жандосов -қайраткер, қаламгер
1998 жылдың «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» болып аталғаны көпшілікке мәлім. Осыған байланысты журнал басшылығы тарих қойнауынан материал ұсыну туралы қайта-қайта тапсырма берді. Соған сай елімізде 1917–1937 жылдар аралығында шыққан мерзімді басылымдарды ақтаруға тура келді. Бұл кезеңде «Мухбир», «Көмек», «Тілші», «Еңбекші қазақ», «Советская степь», «Жаңа мектеп», «Қызыл Қазақстан» секілді басылымдар жарық көрген. Оларда мемлекет қайраткерлері мен интеллигенция өкілдері жазған көптеген өзекті, проблемалық мақалалар жарияланып отырған.
Сол авторлардың ішінде газет-журнал жұмысына жиі қатысқандардың бірі — Ораз Жандосов. Біз оны ірі мемлекет қайраткері ретінде жақсы танимыз. Алайда оның публицист болғанын, өз дәуірінің түйткілді мәселелерін көтеріп, көп мақалалар жазғанын көпшілік біле бермеуі мүмкін.
Ораз Жандосов: тұлға және публицист
Ораз Жандосов өз уақытында өте сауатты, орыс және қазақ тілдерін жетік меңгерген азамат болды. Мұның өзіндік себептері бар. Әкесі Қиқым кедейліктің тауқыметін көп тартып, жастайынан орыс байларына жалданып күнелткен. Осы жағдай оның орыс тілін үйренуіне түрткі болғанға ұқсайды. Кейін бұл оқиға баласы Оразды Алматы (Верный) қаласындағы орыс гимназиясына оқуға беруіне себеп болады.
Зерек бала гимназияда үздік оқиды. Сол себепті достары оны кезінде «ғалым бала» атап кеткен. Оқу орнын ойдағыдай тәмамдаған соң, Ораз қызметте біртіндеп өсіп, кейін Қазақстан Өлкелік партия комитетінің үгіт-насихат бөлімі басшысына дейін көтеріледі.
Тілдік құзыреті
Қазақ және орыс тілдерінде бірдей еркін жазып, мақалаларын қос тілде жариялаған.
Қоғамдық ұстанымы
Қазақ халқының болашағы үшін еңбек етіп, өзекті мәселелерді ашық көтерген.
Талантты қолдау
Халық арасынан шыққан дарындарды демеп, шығармашылық өсуіне жағдай жасаған.
Осы жұмыстарда жүргенде оның халық арасынан шыққан таланттарды қолдауға көп күш салғаны байқалады. Мәселен, Ілияс Жансүгіров пен Жамбыл Жабаев сияқты біртуар тұлғалардың шығармашылық тұрғыдан өсуіне ықпал етеді. Сонымен қатар мемлекет алдында тұрған проблемалар жөнінде көптеген мақалалар жазып, оларды «Еңбекші қазақ», «Советская степь» газеттерінде және өзге журналдарда жариялаған.
Бұл мақалаларда көтерілген кейбір мәселелердің фактілері бүгінгі тұрмыс-тіршілігіміздегі түйткілдермен де үндесіп жатады. Сондықтан төменде сол жарияланымдардың мазмұнынан үзінділер ұсынылады.
Үзінді 1: Ауылға бет бұрдық
Ел ішінде әлі де болса саудагерлер мен алыпсатарлардың ықпалы күшті. Елдің байына, ескі әдетіне сүйеніп, ауыл мен қала арасында делдалдық жасайтын, кедейдің еңбегін өнімді іске айналдырмай, бар тапқанын қағып алатын да — солар. Мұндай ортада кедей шаруаның ілгері басуы қиын.
Шикі күйіндегі шаруашылыққа сауда-саттық пен ақша қатынасы араласқан кезеңде алыпсатарлар мен саудагерлердің кесірінен ауыл шаруасы, әсіресе әлсіз шаруалар, алғашқы кезде-ақ жарлыланып қалады. Бұл жағдай қазақ елінің көп өңірінде байқалады.
Белгілері мен салдары
- Жыл сайын шаруасынан қол үзіп, жұмыс іздеп қаңғырғандардың көбеюі.
- Белшесінен борышқа батып, малдан айырылу.
- Шарасыздықтан егіншілікке ауысу.
- Кедейленіп, күнін көре алмай, ауру-сырқаудың көбеюі.
Мұның бәрі — жөнді жүргізілмеген сауданың салдары. Өкімет басында байлар отырған болса, бұл жол капитал тұрмысына бастар еді. Бірақ Қазақстанда еңбекшілер өкіметі орнады: шаруаның, сауданың, ақшаның тұтқасы еңбекшілер өкіметінің қолында. Кеңес өкіметі тұсында бұрын езілген елдердің алға басуы капитал дәуіріне соқпай өтеді — бұл Ленин жолы.
Осы бағыттағы жұмыстарды іске асыруда қосшы ұйымы ұйытқы болып отыр. Өкіметтің шаруашылық және саудаға қатысты істерін (қоныстандыру, қарыз, ұйым, шаруа ісі сияқты) ел ішінде дұрыс жүзеге асырып отырушы — осы қосшы ұйымы.
Дереккөз: «Қызыл Қазақстан» журналы, 1921 жыл, 15 қыркүйек.
Үзінді 2: Қазақстанды зерттеу қоғамы
Соңғы екі жылдағы жұмыстардың қорытындысы Қазақстанның одақтық шаруашылыққа шикізат беру жағынан күрделі орын алатынын көрсетті. Сонымен бірге Қазақстанның астық шаруашылығының келешегі зор екені және кен байлығының молдығы аңғарылды. Мұның бәрі талай жаңа міндеттердің туындауына әкеледі.
Егін, мал және жер шаруашылықтары жөніндегі бұрынғы әдістер қазіргі жүргізіліп жатқан социалистік құрылыстың қажетіне толық төтеп бере алмайды. Осыны жинақтай келгенде, ғылым мен мәдениет саласында ең алдымен көзге түсетіні — ғылыми зерттеу және тәжірибе жұмыстары.
Нақты деректер
- Құрылған жылы, орны
- 1920 жыл, Орынбор
- Мүшелер саны
- шамамен 600
- Қазақ мүшелері
- 48
- Партия мүшелері
- 62
- Кітапхана қоры
- 37 772 ғылыми кітап
- Алмасу байланысы
- КСРО-да 350, шетелде ~50 мекеме
Қоғамның экспедицияға шығу жұмыстары көңіл көншітпейді, әлсіз. Жұртшылықтың тұрмыс-жайын тексеру, ескі мәдениетті зерттеу бағытында бір-ақ рет экспедиция жасалған. Бұл жұмысты жандандыруды қолға алу қажет.
Жалпы алғанда, Қазақстанның өзінде арнаулы ғылыми-зерттеу институты болғаны жөн. Бұл мәселе Қазақстан өкіметі орындарының алдына қойылып отыр. Алматы қаласында жоғары дәрежелі екі мектептің (мемлекет университеті мен мал дәрігерлік институты) болуы — мәселенің шешілуіне белгілі бір жеңілдік береді.
Күшейтуге ұсынылған бағыттар
- Қоғамға қазақ қызметшілерін және ауыл- поселкелердегі оқығандарды көбірек тарту.
- Көзі ашық қара шаруаларды қоғам ісіне жұмылдыру.
- Жалпы аймақтану әдебиеттерін басып шығаруды күшейту (бұл жұмыс өте әлсіз).
- Ғылыми-зерттеу және тәжірибе лабораторияларын ұйымдастыру.
Қазақстан ғылыми-зерттеу және тәжірибе лабораторияларына зәру. Оларды ұйымдастырмай, татымды іс шығару қиын.
Дереккөз: «Еңбекші қазақ» газеті, 1929 жыл, 31 қазан.