Арабия туралы
Арабия түбегінің географиялық орны мен жер бедері
Арабия — Азиядағы ең үлкен түбек. Аумағы шамамен 3 млн км². Батысында Қызыл теңіз, оңтүстігінде Аден шығанағы мен Араб теңізі, шығысында Оман және Парсы шығанақтары қоршап жатыр.
Тектоникалық негізі
Түбек палеогеннің соңында және неоген дәуірінде Қызыл теңіздің терең опырығы (грабені) арқылы бөлініп, Еуразияға қосылған Африка қалқанының бір бөлігі болып саналады.
Жер бедері және жыныстар құрамы
Арабия түбегінің жер беті негізінен үстіртті. Геологиялық тұрғыдан әктас, құмтас, кристалды тақтатас және гранит жыныстары кең таралған. Батыс және оңтүстік шетінде биік таулар созылып жатады: олардың ең биік нүктелері 3760 м-ге дейін жетеді. Қиыр оңтүстіктегі Оман таулы өлкесінде биіктік 3352 м-ге жетеді.
Батыс жағалауды бойлай тар белдеу түріндегі ойпатты өңір созылады.
Климат: шөлдің қатаң ырғағы
Араб теңізі маңындағы климат солтүстікте субтропиктік, ал оңтүстікте тропиктік сипатқа ие. Түбектің көп бөлігінде жылдық жауын-шашын өте аз — 10 мм-ден де төмен.
Жауын-шашынның шоғырлануы
Жазғы муссон ықпалымен Йемен тауларында жауын-шашын мөлшері 1000 мм-ге дейін, ал Оман тауларында 800 мм-ге дейін жетеді.
Температура айырмасы
Қаңтарда орташа температура солтүстікте 7°C-тан Аденде 24,6°C-қа дейін көтеріледі. Шілдеде 26°C-тан 31,9°C-қа дейін жетеді.
Ішкі аудандарда температураның ауытқуы ерекше: ең төменгі көрсеткіш 0°C-тан төмен, ал ең жоғарысы 50°C-тан жоғары болуы мүмкін.
Өсімдіктер жамылғысы
Түбекте негізінен шөлейт және шөл өсімдіктері басым. Жаңтақ, сортаң, қараған, құрма пальмасы, бұта және шала бұталар кең таралған. Кейбір аумақтарда саванна белдеулері кездеседі, ал оңтүстік пен шығыстағы таулы өңірлерде тропиктік ормандар ұшырасады.
Жануарлар дүниесі
Жануарлар әлемі алуан түрлі. Түбектің табиғи жағдайына бейімделген түрлер тұяқтылардан бастап бауырымен жорғалаушыларға дейін таралған.
Негізгі өкілдер
- Тұяқтылар: бөкен, жабайы есек, онагр.
- Кемірушілер: құмтышқан, қосаяқ.
- Жыртқыштар: теңбілді қорқау қасқыр, шиебөрі, түлкі.
- Құстар: шөл бозторғай, қаршыға, кекілік.
- Бауырымен жорғалаушылар: агама, кесіртке, хамелеон, кобра (көзілдірікті жылан).
Ірі шөлдер
Араб түбегінде аса ірі шөлдер орналасқан. Оңтүстік-шығысында Руб-әл-Хали шөлі — әлемдегі ең үлкен шөлдердің бірі. Солтүстігінде Үлкен Нифуд шөлі бар.