Ойынның теория заңдылықтары

Ойын ұғымын түсіну: тарихы, мағынасы және теориялары

Ойынның не екенін нақты түсінбейтін адамдар үшін бұл сұрақ тосын әрі таңқаларлық болып көрінуі мүмкін. Дегенмен, қандай қиындық болса да, ойынның мәнін байқап, қисынға келтіріп көруге болады. Егер ой түйінделсе, енді әр дәуірдің өзіне тән ерекшеліктерін ескере отырып, әр заманға сай «ойын» түрлерін салыстыруға көшейік.

Негізгі ой: ойын — тек ермек емес, ол мәдениет, тіл, тәрбие және психологиямен байланысқан көпқырлы құбылыс.

Ежелгі дереккөздердегі «ойын» туралы түсініктер

Ежелгі Грекияның атақты философтары Аристотель мен Платон шығармаларындағы «ойын» туралы ұғымдарды еске алсақ, сондай-ақ Үндістанның діни мәтіндерінде (Ведаларда) және Библиялық дәстүрлерде де ойынға қатысты сипаттамалар мен түрлер кездесетіні байқалады. Бұл ойынның адамзат тарихындағы орны өте ерте қалыптасқанын көрсетеді.

Әр тілдегі «ойын» сөзінің түбірлік мағынасы

Көне грек, рим, латын және өзге де тілдердегі «ойын» сөзінің түбіріне назар аударсақ, мағыналық реңктері ерекше қызықты.

Ежелгі гректерде ойын «балалық қасиетке ие болу» немесе «балалыққа берілу» мағынасымен ұштасқан.
Римдіктерде бұл ұғым көбіне «шаттық», «қуаныш» ретінде түсіндірілген.
Еврей дәстүрінде «әзіл» мен «күлкі» реңкі басым болған.
Санскритте ойын «шаттық» ұғымымен байланыстырылған.

ХІХ ғасыр: ойын теориясының ғылымға айнала бастауы

ХІХ ғасырда ойын мәселесі теориялық тұрғыдан жүйеленіп, ғылым аясында жіктеле бастады. Бұл бағытта итальян ғалымы Д. Колонца алғашқылардың бірі болып еңбек еткені айтылады, алайда ғылыми ортада кеңірек мойындалу неміс ғалымы К. Гросс есімімен көбірек байланыстырылды.

Назарда

К. Гросс Д. Колонца мен Г. Спенсер еңбектеріне сүйене отырып, «жаттығудан бұрын» теориясын ұсынды.

Түйін

Бұл теорияда ойын «тәжірибелік ептілік пен машықтанудың» тәсілі ретінде қарастырылады.

К. Гросстың көзқарасы: ойын және балалық шақ

К. Гросс ойынның табиғатын балалық шақпен және болашақ өмірге дайындықпен байланыстырады. Оның пайымдауынша, икемділіктің әрі қарай дамуы мен өмірлік бағдар құрудағы бастапқы негіздердің бірі — балалық кезең. Осы тұрғыдан ол құбылысты мақсатқа сай түсіндіріп, ойынды дамудың заңды тетігі ретінде қарастырды.

Бұл ой ойынның парадоксалды (әдеттен тыс) формаларын да түсіндіреді: біз ойнағанда «бала болып қалу» үшін емес, балалықтың өзі ойын арқылы мәнге ие болатындықтан, ойнауға толық құқылымыз.

З. Фрейд және К. Бюлер: рахаттану теориялары

З. Фрейд түсінігінде ойын — рахаттану мен ләззат алу арқылы жүзеге асатын әрекет. Дегенмен, бұл түсіндіру ойын теориясын толық «классикалық» деңгейде тұйықтап бермеді.

Веналық ғалым К. Бюлер ойынға қатысты «функционалдық рахаттану» ұғымын енгізді. Ол адамның әрекеті нәтижесіне тәуелсіз түрде, әрекеттің өзінен-ақ рахат табатынын атап көрсетті. Сонымен бірге, бұл рахаттану — бір реттік әсер емес, дағды жетіліп, қалыптасу үдерісі ілгерілеген сайын қайта-қайта жаңғырып отыратын байланыс.

Ойын түрлері: педагогикалық жіктеулер

Қазіргі педагогикалық әдебиетте ойын түрлері кеңінен қарастырылады. Әртүрлі зерттеушілер ойындарды мазмұнына, құрылымына және ережесіне қарай жүйелеуді ұсынған.

А. В. Запарожец пен А. П. Усова ұсынған жіктеу

1

Шығармашылық ойындар

Оның ішінде драмалық және құрылымдық түрлері ажыратылады.
2

Жылжымалы (қозғалмалы) ойындар

Қозғалысқа, қимыл белсенділігіне негізделген ойындар.
3

Дидактикалық ойындар

Оқыту мен танымды дамытуға бағытталған ойындар.

Н. Я. Михайленко мен Н. А. Каротко ұсынған жіктеу

1) Ережесіне қарай топтастыру

Ойынды ережесі бойынша үш топқа бөлуге болады: жасырынбақ, қуаламақ, классикалық ойындар және т.б.

2) Сюжеттік ойындар

Сюжеттік ойындар бірнеше топқа бөлінуі мүмкін. Соның бірі — рольдік ойындар (мысалы, баланың дәрігер, кейін ана, кейін әпке рөліне ауысуы).

Осы жіктеулер ойынның бір ғана форматқа сыймайтынын көрсетеді: ол әрі даму құралы, әрі мәдени тәжірибе, әрі оқыту әдісі ретінде әртүрлі қырынан қарастырылады.