ТАНЫМНЫҢ ТАРЛАНБОЗЫ

Танымның тарланбозы

Тарихи танымы мен рухани дамуы есте жоқ ескі замандардан бері сабақтасып келе жатқан қазақ-қырғыз ұлыстарының ортақ мұралары туралы сөз болғанда, ойға оралатын құндылықтар шоғыры адамзат өркениетінің өзекті бөлшегін құрайтынын аңғарамыз. Санада тамырланған салт-дәстүр мен таныммен астасқан тылсым сырлы толғаулар тоғысқан тұстарда да қос жұрттың рухани үндестігі айқын көрінеді.

Айтматов феномені: ұлттықтан — адамзаттыққа

Адамзатқа ортақ құндылық саналатын ұлы «Манасты» құбылмалы саясаттың тасқынынан арашалап қалуға ат салысқан Мұхтар Әуезов дәстүрінен қуат алған текті тұлғалар қай заманда да «бір туған» ниетті қос ұлыстың игі бірлігіне дәнекер болып келеді. Осындай рухани арнада қазақ қауымы Шыңғыс Айтматовтың алысты шарлаған даңқына шын пейілімен қуанып, ұлы суреткерге деген ықылас-ниетін уақыттың талай сынынан сүріндірмей алып өтті.

Дара перзенттерге тән басты қасиеттің бірі — олардың еңбегі мен ой әлемінің жалпы адамзатқа түсінікті болуы. Тілі мен дініне, әдет-ғұрпы мен қоғамдық құрылымына, идеологиясы мен идеясына қарамай мұхит асып, шекара аттап, биік кеңістіктермен біте қайнасып кету — дәл осындай тұлғаларға тән құбылыс. Шыңғыс Төреқұлұлы осы қатардан ойып тұрып орын алған ғасырлық құбылыс.

Кейіпкерлер әлемі және мәңгі сұрақ

Адам бойындағы асыл қасиеттерді алаулы азаптар құрсауында ғұмыр кешкен Жәмила мен Данияр бейнелері арқылы айрықша айшықтаған жас Айтматов «тау мен дала жыршысы» биігінен ешқашан аласарған жоқ. Қарапайым тіршілік пен қатыгез болмыстың ара-қатынасына жасырынған иірімдерден туған кейіпкерлері зерделі оқырманды қайта-қайта бір тереңге жетелейді:

Расул Ғамзатовтың: «Адамдар — менің жұлдызым, соларға жетсем болғаны» дегені суреткер мұратын дәл танытады. Шыңғыс Айтматов — сол мұратқа адал болған жазушы.

ХХ ғасырлық сөз сөресіндегі орны

Өркениет тарихына өзіндік бетбұрыс әкелген ХХ ғасырдың әдеби галереясын жасаған суреткерлер уақытқа уағыз айтушылар биігіне көтерілді. Сол қатарда Габриэль Гарсиа Маркестің «Жүз жылдық жалғыздығы», Михаил Шолоховтың «Тынық Доны» мен «Адам тағдыры», Эрнест Хемингуэйдің «Шал мен теңізі», Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» тәрізді мәңгілік туындылармен иықтас тұратын шығармалар бар.

«Илиада» мен «Одиссея», «Махабхарата» мен «Манастан» бастау алатын «адами оқулықтардың» жаңа бір тынысы шамамен «Дон Кихоттан» бері ашылды деуге негіз бар. Сөз өнері тарихи баяндаудан біртіндеп арылып, адам зердесінің ішкі иірімдері мен ой толқындарын барлауға бет бұрған тұста ерлік пен зұлымдықтың, махаббат пен сенімнің, билік пен бұқараның, пенде мен табиғаттың арасындағы күрделі байланыстарды түсіндіру мұраты алға шықты. Сол мұратты көсегелі еткен суреткерлердің бел ортасында Шыңғыс Айтматов тұр.

«Жанпида» және бостандықтың бағасы

Қазақ пен қырғыздың қадым заманнан бері көзінің қарашығындай сақтаған қасиетті жәдігерлері — таулары мен далаларының биіктігі мен кеңдігін, сол кеңістікте ғұмыр кешкен тұлғалардың жан әлемі арқылы жер-жаһанға жар салған суреткердің өз дәуіріне тигізген әсері айрықша.

«Адамзаттың бәрін сүй», дейді Абай. Осы гуманистік өзекке сай Ш. Айтматов «Жанпида» романында Інжіл аңыздарымен астасқан мыңжылдық сарындарды бүгінгі болмыспен байланыстырып, әртүрлі ұлт өкілдерінің іс-әрекеті арқылы адам еркіндігінің мәнін тереңнен толғайды.

Қарама-қайшылықтар дәуіріндегі көрегендік

Айтматовтың шығармашылық кемелі адамзат тарихының алмағайып кезеңіне дәл келді: қоғамның өз ішінде бір-біріне қарсы тұрған екі наным мен екі сенім арпалысқан шақ еді. Шеңберден шығып кету мүмкіндігі мыңнан біреу ғана бұйырған ортада жүріп-ақ, суреткер қоғамдық құрылыстар мен идеологиялық ұстанымдардың түр-түсіне қарамайтын адамзаттық қауіп бар екенін алғашқылардың бірі болып асқан шеберлікпен айтып берді.

Еңсесі биік, ережесі қатал жүйенің ішкі дерті мен қайшылығын елден кетпей-ақ, тек суреткерлік құдіретпен қақ жарып көрсетіп, қауіп-қатердің алдын алуға шақыра білу — Айтматов қаламының қайсар қуаты.

Аңыз бен ақиқаттың арасы

«Жәмиладан» басталып, «Жанпидамен» жалғасып, «Кассандра таңбасымен» тереңдей түскен шығармалар шоғыры бүгінде адамзатқа ортақ құндылыққа айналды. Аңыз бен ақиқатты астастыру, жаратылыс пен жарық дүниені үндестіру, шындық пен әділдіктің алтын арқауын айшықтау, өмір мен өлім заңын таразылау, адам болмысының Шығысы мен Батысында барымтаға түскен құндылықтардың көнбіс құдіретін толғау — бұл бағытта Айтматовпен тең түсетін суреткер қазір де сирек.