Ыбырай Алтыынсарин

Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен ағартушылық жолы

Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысының Затобол ауданында дүниеге келді. Әкесі Алтынсары ерте қайтыс болып, ол атасы Балқожаның тәрбиесінде өседі. Өз заманының беделді тұлғаларының бірі болған Балқожа би оқу мен өнердің маңызын терең түсініп, бес жасар Ыбырайды Орынборда ашылуы жоспарланған орыс-қазақ мектебіне алдын ала жаздырып қояды.

Негізгі деректер

Туған жылы: 1841
Туған жері: Қостанай обл., Затобол ауданы
Өмірден өткен жылы: 1889

Оқу жылдары және дүниетанымының қалыптасуы

1850 жылы мектеп ашылғанда қабылданған 30 қазақ баласының бірі Ыбырай болды. Бұл оқу орны патша әкімшілігіне көмекші қызметкерлер даярлау мақсатын да көздеген еді. Алайда Ыбырай мектепті жан-жақты білім алу мүмкіндігі ретінде пайдаланып, сабаққа ерекше ынтамен кіріседі. Ол оқуын 1857 жылы «өте жақсы» бағамен аяқтайды.

1859 жылы Ыбырай Орынбордағы Шекаралық комиссияға тілмаш болып қызметке ауысады. Сол кезеңде ол комиссия төрағасы, шығыстанушы ғалым, профессор В. В. Григорьевпен жақын танысады. Григорьев Ыбырайға үлкен ілтипат танытып, өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануға мүмкіндік береді. Осы ортада ол орыс жазушыларының шығармаларын, орыс және әлем ағартушыларының еңбектерін, ұлы тұлғалардың өмірбаяндарын көп оқиды.

Қызмет тәжірибесі және азаматтық ұстанымы

Ыбырай қызмет барысында қоғамдағы әділетсіздікке, жемқорлыққа, әлсізді қанауға қарсы көзқарасын ашық қалыптастырады. Ол халыққа білім мен өнер тарату — әлеуметтік дерттерге қарсы күрестің ең тиімді жолы деп түсінеді. Осы сенім кейін оның ағартушылық бағытын айқындап, мектеп ісін дамытуға бар күш-жігерін жұмсауына негіз болады.

Ағартушылық жүйені зерттеу және оқулық жасау

1876 жылы Ыбырай Петербург пен Қазан қалаларына барып, орыстың ағартушылық жүйесін тереңірек зерттейді. Сол тәжірибеге сүйене отырып, қазақ тілінде оқу құралдарын жазуды мақсат етеді. Нәтижесінде 1879 жылы Орынборда оның әйгілі еңбегі — «Қазақ хрестоматиясы» жарық көреді.

«Қазақ хрестоматиясы»: мақсат және мазмұн

Алтынсарин бұл кітапты құрастыруда екі мақсатты қатар ұстанды: біріншіден, орыс-қазақ мектептерінде оқып жүрген балаларға лайық оқу құралы жасау; екіншіден, жалпы халыққа түсінікті, оқуға жарамды кітап ұсыну. Сондықтан жинақ балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгімелерден (новеллалардан) тұрады: бір бөлігін өзі жазды, бір бөлігін сол кездегі орыс оқулықтарынан еркін аударып енгізді.

Аудитория

Мектеп оқушылары және жалпы оқырман
Жанрлар

Өлеңдер, шағын әңгімелер, тәрбиелік мәтіндер
Тәсіл

Түпнұсқаны мақсатқа лайықтап, еркін аудару

Шығармаларындағы идея: еңбек, тәрбие, шынайылық

Алтынсарин әңгімелерінің өзегінде еңбекті сүю мен еңбекті қадірлеу идеясы жатады. Кей тұстарда ол ойды үгіт пен өсиет түрінде қысқа да нұсқа жеткізсе, бірқатар шығармаларында қоғамдық сананы тәрбиелейтін реалистік көріністер арқылы бейнелейді.

Үсен мен Асан бейнесі арқылы берілген сабақ

Жазушы екі құрдас баланы қарама-қарсы орта өкілі ретінде суреттеп, тәрбиелік ойды айқындай түседі. Жарлының баласы Үсен — тұрмыстың тауқыметін көріп, еңбекпен шыныққан, тапқыр әрі төзімді. Ауыл көшіп, жұртта қалған кезде далада қорек табу, бағытты аңғару, түнгі қауіптен сақтану сияқты сын сәттерде оның еңбекқорлығы мен зеректігі шешуші рөл атқарады.

Ал байдың баласы Асан — өмір үшін күрес жолын білмейтін, шыдамсыз, еңбекке икемі жоқ кейіпкер. Оның бейнетсіз, тоғышарлыққа бейім тәрбиесінің салдары қиын шақта анық байқалады. Осы арқылы автор болашақтың бағыты еңбекқор, төзімді жастар жағында екенін меңзейді және оқырманды жалқаулықтан сақтандырады.

Тұңғыш аудармашы ретіндегі орны

Ыбырай Алтынсарин қазақ әдебиетіндегі тұңғыш аудармашылардың бірі ретінде аудармаға ерекше жауапкершілікпен қарады. Оның ұқыптылығы мәтінді сөзбе-сөз қайталауда емес, шығарманы ағартушылық мақсатына сай іріктеп, ой мен тәрбиелік мәнін қазақ оқырманына түсінікті әрі ықпалды етіп жеткізе білуінде болды. Осы бағыт арқылы ол озық мәдениет пен демократиялық ой-пікірдің ел ішіне тарауына жол ашты.

Мектеп ісін ұйымдастыру және институционалдық серпін

1879 жылы Ыбырай Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалады. Бұл қызмет оның ағартушылық ісін кеңейтуге мүмкіндік берді: ол жаңа үлгідегі мектептер ашуға жүйелі түрде кіріседі. 1879–1883 жылдары Торғай облысының төрт уезінде (Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе) уездік мектептер ашылады.

1883

Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды.

1887

Ырғызда қыздар мектебін ұйымдастыруы — ағартушылық тарихындағы ірі қадам.

1881

Орск қаласында тұңғыш мұғалімдер мектебі ашылды.

Мұра және тарихи маңызы

Ыбырай Алтынсарин туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор сеніммен қарады. Сол себепті халық ағарту ісін үлкен табандылықпен жүргізді. Қазақты мәдениетке үндеп, оқу-ағарту мәселесінде мол еңбек сіңірген тұңғыш педагог, ақын әрі жазушы ретінде ол ұлттық руханият тарихында айрықша орын алады. Ыбырай Алтынсарин 1889 жылы дүниеден өтті.

Дереккөз белгісі: «Медицинский колледж “Аяжан”» рефераты негізінде өңделді.