Салық салу түсінігі.
Кіріспе
Мемлекеттік билік әрдайым өз қызметін қамтамасыз ететін ресурстарға мұқтаж болды. Алайда бұл ресурстарды тарту тәсілдері қоғамның даму деңгейіне және тарихи жағдайға қарай өзгеріп отырды. Салық жүйесінің шынайы дамуының бастауы ретінде көбіне еркін қалалар — алғашқы буржуазиялық мемлекеттер аталады. Дәл сол кезеңде салық жүйесінің негізгі пішіндері қалыптаса бастады.
Салық жүйесінің бастапқы қағидаттары
- Жеке меншік қағидатына шек қою түрінде жүзеге асатын салық салу.
- Салықтың еріктілік элементтерінің орнығуы.
- Салықтың ақша нысанында төленуі.
- Салықты өтеу үшін мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу үрдісінің қалыптасуы.
- Жиналған қаражатты бөлу мен қорларды қалыптастырудағы мемлекеттік бақылау.
Қаржының негізгі екі функциясы да осы еркін қалаларда айқындалды: біріншісі — мемлекеттік билікті оның барлық атрибуттарымен (басқару аппараты, сот, полиция, әскер және өзге де құрылымдар) қамтамасыз ету; екіншісі — жалпы мемлекеттік шаруашылық қажеттіліктерін қаржыландыру (коммуналдық шаруашылық, жолдар, байланыс құралдары, кейіннен энергетика, орталық банк, білім беру, денсаулық сақтау және т.б.).
Қазіргі кезеңдегі толықтыру: үшінші функция
Әлеуметтік бағытталған нарықтық экономиканың қалыптасуымен қаржыға үшінші функция қосылды — табысты тұрақтандыру. Міндетті төлемдер арқылы қоғамдық функциялар нығайып, кәсіпорындар жүйесінің тұрақтылығы әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамтамасыз ету тетіктерімен көрініс табады.
Осылайша, қазіргі салық жүйесі — демократиялық қоғамның және әлеуметтік нарықтық экономиканың өнімі. Мұнан салықты қолданудың негізгі қағидаты туындайды: салық қоғамның дамуына қызмет етіп, оның мүдделерін білдіруі тиіс, бірақ қоғамға және экономикалық өсімге кедергі жасамауы қажет.
Тәуелсіз Қазақстан және салық жүйесінің қалыптасуы
Бұл тәсілнама Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасу кезеңінде де өзектілігін көрсетті. Тоталитарлық экономиканы өзгерту бағытында ауқымды жұмыстар атқарылып, салыстырмалы түрде қысқа мерзімде қоғамның жедел дамуына берік негіз қаланды.
«Мемлекет дүниежүзілік нарыққа сай стандарттарды қабылдады, соның арқасында экономиканың мүлде басқа бағытқа ауысуына өз үлесін қосты».
1991 жыл
Тәуелсіздіктің алғашқы жылында-ақ салыққа қатысты жаңа заң қабылданды.
1995 жыл
Нарықтық экономиканың сұранысына көбірек жауап беретін жаңа құқықтық негіз — Салық кодексі қабылданды.
2002 жыл
1 қаңтардан бастап жаңа Салық туралы заң күшіне еніп, салық салудағы қайшылықтарды реттеуге ықпал етті.
1995 жылғы Салық кодексі Қазақстан экономикасының өсуіне елеулі үлес қосты деп бағалауға болады, өйткені ол экономиканың объективті заңдылықтарына сүйеніп құрылды. Салық салудың классикалық қағидаттары, соның ішінде Адам Смит ұсынған тезистер, бүгінгі мемлекеттік саясатта да өзектілігін жоғалтпай, маңызды пікірталастардың өзегіне айналып отыр.
Қазіргі Қазақстанда салық мәселесі көбіне мемлекеттік билік пен қоғам арасындағы негізгі қайшылықтардың бірі ретінде көрінеді. Дегенмен әлемдік тәжірибені ұтымды қолдану және ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жүргізілген теңгерімді салық саясаты экономиканы өрістетуге, сондай-ақ қоғамның әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік береді. Сондықтан бұл тақырыпты зерттеу Қазақстан Республикасының бүгінгі саяси және экономикалық ахуалын түсінуде ерекше құнды.
Салық салу түсінігі
Қазақстан Республикасы Президентінің 24.04.1995 жылғы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Жарлығына сәйкес (01.01.1998 жылғы алғашқы және 01.01.2007 жылғы соңғы өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып) салықтар жалпы мемлекеттік және жергілікті болып бөлінеді.
Жалпы мемлекеттік салықтар
- 1 Заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы.
- 2 ҚҚС (қосымша құн салығы).
- 3 Акциздер.
- 4 Эмиссияны тіркегені үшін Орталық банктің алымы.
Жергілікті салықтар мен алымдар
- 1 Жер салығы.
- 2 Заңды және жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық.
- 3 Көлік құралдарына салынатын салық.
- 4 Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар мен заңды тұлғаларды тіркегені үшін алым.
- 5 Қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығы үшін алым.
- 6 Аукциондық сатудан алынатын алым.
Салық кодексінің рөлі
Салық кодексі — Қазақстан Республикасындағы барлық салықтық қатынастарды реттейтін негізгі құқықтық құжат. Ол республикалық және жергілікті бюджетке түсетін салықтарды, алымдарды, төлемдерді және басқа да міндетті төлемдерді белгілейді (кедендік баждар, алымдар мен төлемдерге қатысты мәселелерді қоспағанда).
Кодекс салықтардың толық тізімін, оларды есептеу тәртібін, салық салу объектілерін және негізгі салық түрлері бойынша төлеушілер санатын айқындайды.
Анықтама
Салықтар, алымдар және басқа да міндетті төлемдер — Кодексте белгіленген тәртіпке сәйкес төлеушілерден Қазақстан Республикасының бюджет жүйесіне аударылатын (бөлінетін) қаражат.