Азия өзендеріне жалпы сипаттама
Азияның өзендері мен ішкі сулары: ағын, алаптар және табиғи режим
Аралдарымен бірге есептегенде, Азия аумағынан мұхиттарға ағатын жылдық ағын шамамен 16 мың км³. Бұл — Жер шарындағы барлық өзендердің жылдық жиынтық ағынының жартысынан сәл азырақ көрсеткіш. Ағынды қабатқа айналдырғанда орташа мәні 300 мм-ге тең.
Материкте бойлай созылған тау жүйелері көп. Дәл осы таулардан Азияның аса ірі өзендері бастау алып, әртүрлі мұхиттарға құяды. Негізгі суайрықтары мен өзен бастаулары Кавказ, Тянь-Шань, Гималай, Памир, Тибет, Қарақорым, Гиндукуш және өзге де жоталармен байланысты. Бұл өңірлерде мұздықтар кең таралған, ал мұздық сулары өзендердің толығуында өте маңызды рөл атқарады.
Негізгі деректер
- Ішкі сулардың шамамен 60%-ы сыртқы ағын алаптарына, 40%-ы ішкі тұйық алаптарға жатады.
- Материктің шамамен 1/3 бөлігі ішкі тұйық алап аумағын құрайды (Каспий теңізі алабын қоса есептегенде 30%-дан асады).
- Азия өзендері жыл сайын мұхитқа шамамен 12 850 км³ су әкеліп құяды.
Өзен торының таралуы: рельеф пен климаттың ықпалы
Азия өзендерге өте бай: мұнда ірі өзендер, көлемді әрі терең көлдер, жер асты суларының мол қоры бар; кең алқапты батпақтар мен мұздықтар да кездеседі. Өзендердің орналасуы мен таралуы жер бедері мен климатқа тікелей тәуелді.
Өзен торы материктің ішкі аудандары мен оңтүстік-батысында өте сирек, ал жағалық бөліктерге қарай жиілей түседі. Құрылымдық-геоморфологиялық айырмашылықтар, климаттық контрастар және жауын-шашынның әркелкі түсуі жер үсті және жер асты суларының таралуында үлкен айырма туғызады.
Жылдық ағынның аймақтық айырмашылықтары
Жылдық ағынның қабаттық мәні (мм) бойынша ең жоғары көрсеткіштер субэкваторлық және экваторлық белдеулерге тән. Әсіресе Зонд архипелагы аралдарында, одан кейін Үндіқытайда, Үндістанның батысында және Гималайдың орталық бөлігінде ағынның жиынтық мөлшері 1500 мм-ден асады.
Жоғары ағын аймақтары
Көп бөлігінде жылдық ағын 600–1500 мм аралығында. Мұндай мәндер Жапон аралдарының, Альпі және Скандинавия таулы қыратының жекелеген бөліктерінде де кездеседі.
Төмен ағын аймақтары
Орта және Орталық Азияның көп бөлігінде, Үнді ойпатының жекелеген ішкі аудандарында, Иран таулы қыратында және Арабия түбегінде жылдық ағын көбіне 50 мм-ден төмен; кей жерлерде қабат қалыңдығы 15 мм-ден де аспайды.
Бұл айырмашылықтар су торының жиілігі мен өзен режимінің сипатын айқындайды: ішкі тұйық алаптардың биік тауларынан басталатын, қар мен мұздықпен қоректенетін өзендер жазда қатты тасиды да, суы мол болады (мысалы, Амудария мен Сырдария). Ал тау бөктерінен басталатын ұсақ өзендер көбіне нөсерден кейін ғана қысқа мерзімге тасып, қалған уақытта тартылады.
Өзендердің қоректенуі және маусымдық режимі
Солтүстік Азия өзендері негізінен қар суымен қоректенеді: көктемде қар еріген кезде күрт тасиды, ал қыста ұзақ уақыт қатып жатады. Экваторлық белдеуде өзендер көбіне жаңбыр суымен қоректеніп, жыл бойы суы мол болады. Шығыс және Оңтүстік Азияда өзендерге муссондық режим тән.
Азияның суы мол ірі өзендері көне заманнан бері жол қатынасына және суаруға пайдаланылып келеді. Орта Азия мен оған іргелес өңірлерде Месопотамия, Ұлы Қытай жазығы, Үнді–Ганг ойпаты секілді суармалы егіншіліктің ежелгі ошақтары қалыптасты. Тау өзендері су энергетикасының қорына бай болғанымен, бұл әлеует барлық жерде бірдей игерілмейді.
Аймақтық мысалдар: солтүстік, орта және шығыс-оңтүстік белдеулер
Солтүстік Азия
Өзен-көл торының қалыптасуында тектоникалық процестер мен төрттік мұз басу үлкен рөл атқарады. Өзен аңғарлары мен көл қазаншұңқырлары көбіне мұздықтар өңдеген тектоникалық жарықтармен байланысты.
Көп өзен қысқа, көлдер арасын жалғайтын арна қызметін атқарады. Жауын-шашын мол болғанымен, суық климатта булану әлсіз болғандықтан және өзендердің көлдер, батпақтар, жер асты сулары есебінен толықтырылуына байланысты ағын тұрақтырақ келеді.
Орта бөлік
Рельеф қатты тілімденген. Өзендердің басым бөлігі аласа таулардан басталып, жазықтар арқылы ағып, ішкі өңірлерді теңіз алаптарымен байланыстырады.
Батыстан шығысқа қарай континенттіктің артуы режимге әсер етеді: өзендер қыста 2–3 аптадан үш айға дейін қатып жатады; тасу көбіне көктемде байқалады. Жаздың соңында буланудың күшеюімен су деңгейі төмендейтін кезең болады.
Шығыс және Оңтүстік Азия
Өзендер муссон ықпалына тәуелді: жазда су деңгейі көтеріліп, қыста төмендейді; географиялық ендікке қарай кейбірі қатады. Солтүстіктегі ұсақ өзендерді қоспағанда, көбінің қоректенуі негізінен жаңбыр суына сүйенеді.
Хуанхэ: лайлы ағын, арнаның көтерілуі және тасқын қаупі
Тынық мұхит алабының ең белгілі өзендерінің бірі — Хуанхэ. Ол лесс жыныстарынан түзілген жазықпен ағатындықтан, суы лайлы әрі сарғыш болады. «Хуанхэ» атауы қытай тілінде «Сары өзен» дегенді білдіреді.
Ағызып әкелген шөгінділер өзен арнасын біртіндеп биіктетеді. Сондықтан муссондық нөсерлер кезінде су деңгейі күрт көтеріліп, тасқын қаупі артады. Тарихта тасқындар дамбалар мен бөгеттерді бұзып, егістік пен елді мекендерді су басуы салдарынан миллиондаған адамның қаза табуына әкелген.
Өзен Куньлунь тауынан басталады, жоғарғы ағысында тау өзеніне тән екпіні қатты. Ордос массивін айналып өтіп, орта ағысында ірі тікбұрышты бұрылыс жасайды. Жоғарғы және орта ағысында тар шатқалдар мен шоңғалдар жиі кездеседі; төменгі ағысында аллювиальдық жазық арқылы ағады.
Қазіргі кезеңде Хуанхэде су тасқынына қарсы инженерлік шаралар, су қоймалары мен электр станцияларының құрылысы, кеме қатынасын жақсарту жұмыстары жүргізілуде. Өзен Сары теңізге құяр тұсында кең атырау жасап, оны жыл сайын ұлғайтады.
Хуанхэ туралы қысқаша
- Ұзындығы
- 4845 км
- Бассейн ауданы
- 745 мың км²
- Орташа жылдық шығын
- 4500 м³/с
Лайлылығы өте жоғары: тасқын кезінде қалқып жүретін материал көлемі су массасының 40%-ына дейін жетуі мүмкін.
Тасқындардың негізгі себептері
- Жаздағы күшті муссондық жаңбырлар және шілде–қыркүйектегі тайфундар.
- Көктем мен жаздың басында таудағы қардың еруі.
- Орман жамылғысының азаюы және мұз кептелістерінің әсері.
Меконг: муссондық өзен, табиғи реттегіш және ірі атырау
Меконг — Үндіқытай түбегіндегі және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі өзендердің бірі. Ол Қытай, Лаос, Камбоджа және Вьетнам аумақтары арқылы ағып өтеді.
Меконг Тибеттің оңтүстік-шығысынан, шамамен 5000 м биіктіктен басталып, сарқырамалар түзе ағады. Төменгі ағысында ойпатқа шыққанда өзен ирелеңдеп, тарамдарға бөлінеді. Оңтүстік Қытай теңізіне құяр жерінде орасан зор атырау қалыптастырады.
Өзеннің айрықша ерекшеліктерінің бірі — Тонлесап (Сап) көлімен байланысы: тасу кезінде су Меконгтан көлге құйылып, су тартылғанда кері бағытта ағады. Осылайша көл төменгі Меконгтың ағынын реттейтін табиғи су қоймасы қызметін атқарады.
Меконгтың режимі — нағыз муссондық: жазда ең жоғары, ал сәуірде ең төмен деңгей айқын байқалады. Су молайғанда кеме жүрісі сағадан шамамен 1600 км-ге дейін жетуі мүмкін, ал су тартылғанда — тек жекелеген учаскелерде ғана мүмкін. Тасқын сулары кең алқаптарды суаруға пайдаланылады.
Меконг аңғарында күріш егісі кең таралған. Өзен бойында Луангпрабанг, Вьентьян (Лаос), Пномпень (Камбоджа) сияқты қалалар орналасқан; теңіз кемелері Пномпеньге дейін (шамамен 350 км) көтеріле алады.
Меконг туралы қысқаша
- Ұзындығы
- 4500 км
- Бассейн ауданы
- 810 мың км²
- Орташа көпжылдық шығын
- 12 000 м³/с
Су деңгейінің жылдық ауытқуы шамамен 10–15 м. Төменгі ағысында шілдеде шығын 30 000 м³/с-ке дейін, сәуірде 1500 м³/с-ке дейін төмендеуі мүмкін.
Шөгінді және атыраудың өсуі
Өзен жыл сайын өте көп мөлшерде шөгінді тасиды. Соның нәтижесінде атырау тұрақты түрде кеңейіп, жекелеген учаскелерде жылына 80–100 м-ге дейін ілгерілеуі мүмкін.