Мемлекет және құқық.
Мемлекет: шығу тегі және негізгі белгілері
Мемлекет адам қоғамы дамуының белгілі бір сатысында қалыптасты. Адамдардың алғашқы ұйымдасуы рулық қоғам түрінде болды. Рулық қоғам оның мүшелерінің қандас туыстығына, еңбекті қауымдасып ұйымдастыруға және ортақ меншікке сүйеніп құрылды.
Әскери демократияның дамуы қоғамда саяси ұйым ретінде мемлекеттің пайда болуына алып келді. Мемлекет, бір жағынан, әскери демократияның жаңа негізде қайта құрылуының нәтижесінде, екінші жағынан, жаңа басқару органдарының пайда болуы арқылы қалыптасты.
Негізгі ой
Мемлекет — адам бірлестігінің жаңа ұйымдық түрі; ол рулық қауымнан басқару тәсілімен, аумақтық құрылымымен және құқықтық реттеу құралдарымен ерекшеленеді.
Рулық қауымнан мемлекеттің айырмашылығы
Тәуелсіздік
Мемлекет ішкі және сыртқы саясатын өзге мемлекеттерден тәуелсіз қалыптастырып, дербес жүзеге асырады.
Әкімшілік-аумақтық бөлініс
Халық әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінеді; бұл жерде рулық белгілер негізге алынбайды.
Билік аппараты
Қоғамды басқаратын өкімет билігінің дамыған жүйесі болады; онда ерекше әлеуметтік топ — шенеуніктер мен мемлекеттік қызметкерлер қызмет атқарады.
Құқықтық реттеу
Қоғамдық қатынастарды реттеу үшін мемлекет заңдар мен өзге де нормативтік актілер қабылдап, қоғамдық тәртіпті қалыптастырады.
Марксизмдегі мемлекет туралы көзқарас және оның шектеулері
Марксизм мемлекетті белгілі бір таптың, яғни үстем топтың мүддесін қорғауға арналған саяси ұйым ретінде түсіндіреді. Құл иеленушілік дәуірінде мемлекет құл иелерінің мүддесін қорғады; феодализм дәуірінде феодалдардың мүддесін қорғады. Кейін феодализмнің орнына капитализм келіп, капиталистік мемлекет капиталистердің қолындағы құрал ретінде сипатталды.
Марксизм ұсынған тарихи «тұрпаттар»
- құл иеленушілік мемлекет
- феодалдық мемлекет
- буржуазиялық (капиталистік) мемлекет
Бұл үш түрдің барлығы да марксизмде қанаушылардың, езушілердің мемлекеті ретінде бағаланады.
Ескерту
Маркстік ілімнің осал тұстарының бірі — барлық халықтар мемлекеттің осы үш сатысын бірдей толық бастан өткерді деу шындыққа әрдайым сәйкес келе бермейді.
Марксизм-ленинизм капиталистік мемлекеттердің жойылып, жаңа тұрпатты социалистік мемлекеттің пайда болуы «тарихи заңдылық» екенін теориялық тұрғыдан негіздеуге ұмтылды. 1917 жылғы Қазан айында Ресейде большевиктер партиясының басшылығымен социалистік революция жасалып, нәтижесінде Кеңестік социалистік мемлекет қалыптасты және ол 70 жылдан астам уақыт өмір сүрді.
Құқық: ұғымы, нысандары және заңның орны
Құқық — белгілі бір мемлекетте қабылданған және қолданылатын барлық құқықтық нормалардың жиынтығы. Оған құқықтық әдет-ғұрыптар, әділеттілік үлгілері, сондай-ақ мемлекеттің құқықтық ережелері кіреді.
Заңның ерекше мәртебесі
Заң — мемлекеттік өкімет билігінің жоғары органдары қабылдайтын нормативтік акт. Ол ең жоғары заңдық (юрисдикциялық) күшке ие: басқа нормативтік актілер заңға сүйенуге және оған қайшы келмеуге тиіс.
Заңдар адамның құқықтық мәртебесін айқындайды.
Құқық — тек заңдар ғана емес
Құқықтың құрамына заңдармен қатар өзге де нормативтік құқықтық актілер кіреді. Конституция мен заңдар мемлекеттік органдарға нормативтік актілер қабылдауға өкілеттік береді.
- Президент — нормативтік жарлықтар
- Үкімет — нормативтік қаулылар
- Министрліктер — нормативтік бұйрықтар
- Жергілікті органдар — нормативтік шешімдер
Объективтік және субъективтік мағынадағы құқық
Объективтік құқық
Нақты мемлекетте қолданылып жүрген барлық нормативтік актілер мен құқықтық нормалардың біртұтас жүйесі ретінде қарастырылады.
Субъективтік құқық
Адамдардың өз игілігі үшін мемлекет кепілдік берген заңдық мүмкіндігі: белгілі бір әрекетті жасауға немесе белгілі бір игілікті талап етуге құқығы.
Мысалы: өмір сүру құқығы, денсаулықты сақтау құқығы, білім алу құқығы.
Құқық нормасы және оның қоғамдағы рөлі
Құқықтың алғашқы элементі — құқық нормасы. Құқық нормасы — мінез-құлық пен тәртіп ережесі, адамдардың қоғамдық өмірдегі әрекеттерінің үлгісі.
Мінез-құлық тек жеке адамға ғана емес, адамдар ұжымына да тән. Ұжымдар да бір-бірімен қатынасқа түседі. Сондықтан адамдар мен олардың ұйымдары құқықтық нормалармен реттелетін қатынастарға түсе отырып, сол нормаларды бұзбауға тиіс.
Құқықтың негізгі қызметі
Құқық қоғамдық өмірдің барлық саласында адамдар арасындағы қатынастардың тәртіппен жүруіне бағытталады және қоғамдық дамуды заңдық тұрғыдан қамтамасыз ететін маңызды құрал болып табылады.
Құқық әрекет ететін негізгі салалар
Экономика
Еңбек тәртібі, өндірістегі реттілік, еңбекақы төлеу, материалдық игіліктерді бөлу сияқты қатынастар нормативтік актілермен реттеледі.
Сондай-ақ сатып алу-сату, айырбас, сыйға тарту, қарыз секілді шарттық қатынастар құқық нормалары аясында рәсімделеді.
Саясат
Мемлекеттік органдардың құрылымы, оларды қалыптастыру тәсілдері (сайлау, тағайындау), өкілеттіктері, қызмет әдістері құқық арқылы айқындалады.
Қоғамдық тәртіп те құқықтық актілер арқылы орнығып, оны құқық қорғау органдары қамтамасыз етеді.
Әлеуметтік өмір
Білім алу, денсаулық сақтау, отбасы құру және оны нығайту секілді салалардың заңдық шарттары құқық нормаларымен белгіленеді.
Құқықты түсінудегі маңызды қағида
Құқық тек жазалау немесе күштеу шаралары үшін ғана қажет деген түсінік біржақты. Құқық азаматтар өз құқықтары мен бостандықтарын пайдаланып, құқық нормаларының талаптарын орындағанда және мемлекет құқық бұзушылыққа заңға сай шара қолданғанда нақты жүзеге асады.