IAS ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАРЖЫ ЕСЕПТІЛІГІНІҢ СТАНДАРТЫ
28 IAS: Қауымдасқан ұйымдарға салынған инвестициялар
Бұл материал 28 IAS Халықаралық қаржы есептілігі стандартының қауымдасқан ұйымдарға салынған инвестицияларды есепке алу бойынша негізгі қағидаларын жүйелейді. Мәтін редакцияланып, терминдер мен сөйлем құрылымы нақтыланды.
Қолданылу саласы
Осы Стандарт қауымдасқан ұйымдарға салынған инвестицияларды есепке алу үшін қолданылады.
Қолданылмайтын жағдайлар
- Тәуекелді капиталы бар ұйымдар; сондай-ақ инвестициялық сақтандыру қорларын қоса алғанда, өзара қорлар, пайы бар инвестициялық қорлар және ұқсас құрылымдар үшін бұл Стандарт қолданылмайды, егер олардың қауымдасқан ұйымдарға салған инвестициялары бастапқы танудан кейін пайда немесе залал арқылы әділ құн бойынша бағаланса немесе 39 IAS талаптарына сәйкес саудаға арналған ретінде жіктелсе.
- Мұндай инвестициялар 39 IAS бойынша әділ құнмен бағаланады, ал әділ құндағы өзгерістер олар туындаған кезеңдегі пайда мен залал туралы есепте танылады.
Анықтамалар
Қауымдасқан ұйым
Инвестордың елеулі ықпалы бар, бірақ ол еншілес ұйым да емес және инвестордың бірлескен қызметтегі үлесі де емес ұйым (серіктестік сияқты корпорацияланбаған ұйымдарды қоса).
Шоғырландырылған қаржы есептілігі
Топтың қаржы есептілігі біртұтас экономикалық ұйым дайындағандай болып ұсынылады.
Бақылау
Ұйымның қаржылық және операциялық саясатын оның қызметінен пайда алатындай етіп басқару мүмкіндігі.
Үлестік қатысу бойынша есепке алу әдісі
Инвестициялар бастапқыда өзіндік құны бойынша танылады, кейін инвестициялар объектісінің таза активтеріндегі инвестор үлесінің алынған күннен кейінгі өзгерістеріне түзетіледі. Инвестордың пайдасы/залалына қауымдасқан ұйымның пайдасы/залалындағы оның үлесі енгізіледі.
Бірлескен бақылау
Шарт бойынша бақылауды бөлісу: стратегиялық қаржылық және операциялық шешімдер тек бақылауды бөліскен тараптардың ортақ келісімімен қабылданады.
Жеке қаржы есептілігі
Бас ұйым, қауымдасқан ұйым инвесторы немесе бірлесіп бақыланатын ұйым кәсіпкері ұсынатын есептілік. Мұнда инвестициялар нәтижелер мен таза активтер негізінде емес, тікелей қатысу үлесі негізінде есепке алынады.
Елеулі ықпал
Инвестициялар объектісінің қаржылық және операциялық саясаты бойынша шешімдер қабылдауға қатысу мүмкіндігі, бірақ жеке өзі немесе бірлесіп бақылау емес.
Еншілес ұйым
Басқа ұйым (бас ұйым) бақылайтын ұйым (серіктестік сияқты корпорацияланбаған ұйымдарды қоса).
Нақтылау: Жеке қаржы есептілігі үлестік қатысу әдісі қолданылатын қаржы есептілігі болып табылмайды және еншілес ұйымы, қауымдасқан ұйымы немесе бірлескен қызметке қатысу үлесі жоқ ұйымның есептілігіне де жатпайды.
Елеулі ықпал: негізгі белгілер
20% көрсеткіші
Егер инвестор дауыс беру құқығы бар акциялардың кемінде 20%-ына тікелей немесе жанама иелік етсе, айқын қарсы дәлелдер болмаған жағдайда, елеулі ықпал бар деп есептеледі. 20%-дан аз болса — әдетте елеулі ықпал жоқ деп қарастырылады.
Басқа инвестордың бақылауы
Басқа инвестордың ірі немесе бақылау пакеті болуы инвестордың елеулі ықпалын автоматты түрде жоққа шығармайды.
Ықпалдың жоғалуы
Инвестор шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігін жоғалтқанда елеулі ықпал тоқтатылады. Бұл үлес деңгейі өзгергенде де, өзгермегенде де орын алуы мүмкін (мысалы, реттеуші орган ықпалы немесе шарттық шектеулер).
Елеулі ықпал бар екенін растайтын көрсеткіштер
- Директорлар кеңесінде немесе ұқсас басқару органында өкілдіктің болуы.
- Саясат әзірлеуге қатысу (дивидендтер және өзге бөлістер бойынша шешімдерді қоса).
- Инвестор мен инвестициялар объектісі арасындағы ірі операциялардың болуы.
- Басқарушы қызметкерлермен алмасу.
- Маңызды техникалық ақпарат ұсыну.
Әлуетті дауыс құқықтары
Ұйымда опциондар, айырбасталатын борыштық/үлестік құралдар сияқты әлуетті дауыс құқықтарын беретін құралдар болуы мүмкін. Егер олар ағымдағы сәтте іске асырылатын немесе айырбасталатын болса, елеулі ықпалды бағалау кезінде ескеріледі. Болашақтағы күнге немесе оқиғаға дейін іске аспайтын құқықтар ағымдағы сәтте іске асырылатын болып есептелмейді.
Бағалау кезінде басшылықтың ниеті мен қаржылық мүмкіндігі есепке алынбайды; оның орнына құқықтарға ықпал ететін фактілер, шарттар және келісімдер талданады.
Үлестік қатысу бойынша есепке алу әдісі: қалай жұмыс істейді
Негізгі қағида
- 1 Инвестиция бастапқыда өзіндік құны бойынша танылады.
- 2 Кейін баланстық құн инвестордың алынған күннен кейінгі кезеңдегі қауымдасқан ұйымның пайдасы/залалындағы үлесіне сәйкес ұлғайтылады немесе азайтылады.
- 3 Қауымдасқан ұйымнан алынған дивидендтер (немесе басқа бөлістер) инвестицияның баланстық құнын азайтады.
- 4 Қауымдасқан ұйымның меншікті капиталындағы, бірақ пайда/залал туралы есепке кірмеген өзгерістерге пропорционалды түрде баланстық құнға түзету қажет болуы мүмкін.
Әлуетті дауыс құқықтары бар болса
Инвестордың пайда/залалдағы және меншікті капитал өзгерістеріндегі үлесі ағымдағы иелік ету үлестері негізінде айқындалады және әлуетті дауыс құқықтарының ықтимал орындалуын/айырбасталуын көрсетпейді.
Әдісті қолдану: қашан міндетті, қашан ерекшелік бар
Үлестік қатысу әдісі қолданылатын жалпы талап
Қауымдасқан ұйымға салынған инвестициялар, әдетте, үлестік қатысу бойынша есепке алу әдісімен есепке алынуға тиіс.
Ерекше жағдайлар
- Инвестиция IFRS 5 бойынша сатуға арналған ретінде жіктелсе — ол сол стандарт тәртібімен есепке алынады.
- 27 IAS 10-параграфындағы ерекше жағдайларға сәйкес бас ұйым шоғырландырылған есептілік ұсынудан босатылған болса.
- Кейбір шарттардың барлығы бірдей орындалғанда (құралдардың ашық нарықта айналыста болмауы, реттеушіге ашық орналастыру мақсатында есептілік тапсырмау, сондай-ақ соңғы бас ұйымның ХҚЕС-қа сәйкес шоғырландырылған есептілікті жариялауы және т.б.) үлестік қатысу әдісін қолданбауға рұқсат етіледі.
Сатуға арналған ретінде жіктеу тоқтатылса
Бұрын сатуға арналған ретінде жіктелген инвестиция бұл критерийлерді қанағаттандыруын тоқтатқанда, үлестік қатысу әдісі сатуға арналған ретінде жіктеу басталған күннен бастап қолданылады. Сәйкес кезеңдер үшін қаржы есептілігі тиісінше түзетілуге тиіс.
Неліктен дивидендке ғана сүйену жеткіліксіз
Дивидендтерге сүйеніп табысты тану инвестордың нақты экономикалық нәтижесін дәл көрсете бермейді, өйткені дивиденд төлеу мөлшері қауымдасқан ұйымның операциялық нәтижелерімен толық сәйкес келмеуі мүмкін. Инвестор елеулі ықпалға ие болғандықтан, ол ұйымның нәтижесіне және инвестицияның рентабельділігіне тікелей мүдделі.
Сондықтан үлестік қатысу әдісі инвестордың есептілігінде қауымдасқан ұйымның пайдасы мен залалындағы үлесін көрсету арқылы инвестордың таза активтері мен таза пайдасы/залалы туралы неғұрлым мазмұнды ақпарат беруді қамтамасыз етеді.
Әдісті тоқтату және кейінгі есепке алу
Елеулі ықпал жоғалған күн
Инвестор елеулі ықпалын жоғалтқан күннен бастап үлестік қатысу әдісін қолдануды тоқтатуға міндетті. Осы күннен бастап (инвестиция еншілес ұйымға немесе бірлескен қызметке айналмаған жағдайда) инвестиция 39 IAS бойынша есепке алынады.
Бастапқы өзіндік құн
Қауымдасқан қатынастар тоқтаған күнгі инвестицияның баланстық құны 39 IAS бойынша қаржы активін бастапқы бағалау кезіндегі өзіндік құны ретінде қарастырылады.
Есепке алудағы практикалық мәселелер
Шоғырландыруға ұқсас рәсімдер
Үлестік қатысу әдісін қолдануға қажетті көптеген рәсімдер 27 IAS-тағы шоғырландыру рәсімдеріне ұқсас. Еншілес ұйымды алу кезіндегі тұжырымдамалық негіз қауымдасқан ұйымға инвестиция алу жағдайында да пайдаланылады.
Топтың үлесін айқындау
Топтың қауымдасқан ұйымдағы үлесі бас ұйымның және оның еншілес ұйымдарының осы қауымдасқан ұйымға қатысу сомасына тең. Топ ішіндегі басқа қауымдасқан ұйымдардың немесе бірлескен қызметтердің иелену үлестері бұл мақсатта ескерілмейді.
Топішілік операциялардан болған пайда/залал
Инвестор мен қауымдасқан ұйым арасындағы «жоғарыдан төмен» және «төменнен жоғары» операциялардан туындайтын пайда/залал инвестордың қаржы есептілігінде тек үшінші тараптарға тиесілі бөлігі көлемінде танылады. Инвестордың қауымдасқан ұйымдағы үлесіне сәйкес келетін бөлігі алынып тасталады.
Инвестиция алынғаннан кейінгі бағалау және түзетулер
Сатып алу кезіндегі айырма (әділ құн және құн)
Инвестиция құны мен инвестордың қауымдасқан ұйымның сәйкестендірілетін активтері, міндеттемелері және шартты міндеттемелерінің таза әділ құнындағы үлесі арасындағы айырма IFRS 3 талаптарына сәйкес есепке алынады.
- Қауымдасқан ұйымға жатқызылатын іскерлік бедел инвестицияның баланстық құнына енгізіледі және амортизацияланбайды.
- Егер инвестор үлесінің таза әділ құны инвестиция құнынан асып кетсе, бұл асып кету баланстық құннан алынып тасталып, табыс ретінде инвестордың осы инвестиция алынған кезеңдегі пайда/залал үлесіне енгізіледі.
- Пайда/залал үлесін есептегенде әділ құнға негізделген қосымша түзетулер жасалуы мүмкін (мысалы, сатып алу күніндегі әділ құнға сүйене отырып амортизацияланатын активтер бойынша амортизация, сондай-ақ құнсыздану залалдары бойынша түзетулер).
Есептік күн және кезең айырмашылығы
Үлестік қатысу әдісін қолданғанда инвестор қауымдасқан ұйымның ең соңғы қаржы есептілігін пайдаланады. Егер есептік күндер әртүрлі болса, қауымдасқан ұйым инвестордың есептік күніне арнайы есептілік дайындайды (практикада мүмкін болмаған жағдайларды қоспағанда).
Есептік күндердің айырмасы үш айдан аспауға тиіс, ал кезең ұзақтығы мен күндер айырмасы кезеңнен кезеңге бірдей сақталуға тиіс. Аралықтағы елеулі операциялар мен оқиғалардың әсері түзетулер арқылы ескеріледі.
Бірыңғай есеп саясаты
Инвестордың қаржы есептілігі ұқсас операциялар мен оқиғалар үшін бірыңғай есеп саясаты негізінде жасалуға тиіс. Егер қауымдасқан ұйымның саясаты өзгеше болса, инвестордың саясатына сәйкестендіру үшін қажетті түзетулер енгізіледі.
Артықшылықты акциялар бойынша түзетулер
Егер айналыста инвестордан өзге тараптарға тиесілі кумулятивті артықшылықты және капитал ретінде жіктелген акциялар болса, инвестор пайдалар мен залалдардағы үлесін дивидендтер жарияланғанына қарамастан, сол дивидендтерге түзету жүргізілгеннен кейін есептейді.
Залалдарды тану шегі
Үлес нөлге дейін төмендегенде
Егер инвестордың қауымдасқан ұйымның залалдарындағы үлесі оның қатысу үлесіне тең болса немесе одан асып кетсе, инвестор одан әрі залалдарды тануды тоқтатады.
Қатысу үлесі, әдетте, үлестік қатысу әдісімен есептелген инвестицияның баланстық құнын және осы инвестицияның бір бөлігі болып саналатын өзге де ұзақ мерзімді қатысу үлестерін қамтиды (мысалы, өтеуі жоспарланбаған ұзақ мерзімді берешек). Залалдар жай акциялардан бөлек өзге баптарға да тарату кезіндегі басымдық тәртібімен бөлінуі мүмкін.
Қосымша залалдар қашан танылады
Үлес нөлге дейін төмендегеннен кейін қосымша залалдар және міндеттемелер инвестордың заңдық немесе жүктелген міндеттемелері болғанда немесе қауымдасқан ұйымның атынан төлемдер жасаған көлемде ғана танылады. Кейін қауымдасқан ұйым пайда жарияласа, инвестор пайдадағы үлесін бұрын танылмаған залалдар толық жабылғаннан кейін ғана қайта таниды.
Құнсыздану
39 IAS талаптарын қолдану
29-параграфқа сәйкес танылған залалдарды ескергеннен кейін де инвестор қауымдасқан ұйымға салған таза инвестициясы бойынша қосымша құнсыздану залалын тану қажет пе екенін анықтау үшін 39 IAS талаптарын қолданады.
Инвестор қауымдасқан ұйымдағы үлесіне қатысты қосымша құнсыздану тану қажет-жоқтығын бағалауда да 39 IAS талаптарына сүйенеді.
Іскерлік беделдің құнсыздануы
Инвестицияның баланстық құнына енгізілген іскерлік бедел жеке танылмайтындықтан, ол 36 IAS-тағы іскерлік беделге арналған бөлек тестілеуге жатқызылмайды. Оның орнына құнсыздану белгілері болғанда инвестиция тұтастай түрде тестіленеді: өтелетін сома (пайдалану құны мен сатуға арналған шығындарды шегергендегі әділ құнның үлкені) баланстық құнмен салыстырылады.
Пайдалану құнын айқындаудың екі тәсілі
- Қауымдасқан ұйым операцияларынан және инвестицияны түпкілікті іске асырудан түсетін болжанған ақша ағындарының дисконтталған құнындағы инвестор үлесі.
- Дивидендтерден және инвестицияны түпкілікті іске асырудан күтілетін болжанған ақша ағындарының дисконтталған құны.
Дұрыс қолданылған жағдайда екі тәсіл де бірдей нәтижеге әкеледі.
Ескерту: Бастапқы мәтін 34-параграфта аяқталмаған фрагментпен үзілген, сондықтан осы бөлім сол қолжетімді үзінді шегінде редакцияланды.