Бағалау
Бағалау: ұғымы және түрлері
Бағалау — бухгалтерлік есеп объектілерінің (мүлік, міндеттеме, шаруашылық операциялар) ақшалай көрінісі. Бухгалтерлік есеп пен есеп беруде бағалау, әдетте, шығындарды есептеу арқылы жүзеге асырылады.
1) Сатып алынған мүлік
Сатып алынған мүлік ұйымның оны сатып алуға жұмсаған шығындарының жиынтығы бойынша бағаланады.
2) Тегін алынған мүлік
Тегін берілген мүлік (сыйлық, демеушілік көмек) кіріске алынған сәттегі нарықтық құны бойынша бағаланады.
3) Дайын өнім
Дайын өнім өндіріс барысында жұмсалған шығындардың құнына сәйкес бағаланады.
Өндіріске кеткен шығындардың құрамы
Өндіріске кеткен шығындар — мүлікті кіріске алуға және оны пайдалануға байланысты шығындар жиынтығы. Олардың құрамына, соның ішінде:
- Кіріске алу шығындары (сатылып алынған мүлікті рәсімдеу, қабылдау және т.б.)
- Несие пайызы (несие тартылған жағдайда төленетін пайыздар)
- Үстеме шығындар (өндірісті ұйымдастыру мен қызмет көрсету шығындары)
- Делдалға төлем (қызметі үшін төленетін ақы)
- Кедендік төлемдер (баждар мен салықтар)
- Тасымалдау және жеткізу шығындары
- Материалдар, жанармай, энергия шығындары
- Еңбек ресурстары (жалақы және оған байланысты шығындар)
Ескерту: нақты шығын құрамы ұйымның саласына, есеп саясатына және қолданылатын стандарттарға байланысты нақтыланады.
Калькуляциялау: мәні мен рөлі
Калькуляциялау — белгілі бір орындалған жұмыс немесе шығарылған өнім бойынша жұмсалған шығындарды топтастыру және сол объектінің өзіндік құнын анықтау тәсілі.
Негізгі ұғым
Белгілі бір объектіні (өнімді, жұмысты, қызметті) өндіруге жұмсалған ақша қаражатының көлемі — оның өзіндік құны. Ал осы көлемді есептеп шығару — өзіндік құн калькуляциясы.
Калькуляциялау кәсіпорынды басқаруда, жоспардың орындалуын бақылауда, рентабельділікті арттыруда, резервтерді қалыптастыруда және шығындарды азайту жолдарын қарастыруда қолданылады. Сонымен қатар, калькуляциялау бухгалтерлік есептегі бағалау әдісінің негізі болып табылады: калькуляциялау нәтижесінде алынған деректер есеп объектілерін ақшалай өлшеммен көрсетуге дәлелді база береді.
Калькуляция түрлері
1) Жоспарлы калькуляция
Өндіріс шығындарының нормаларына сүйене отырып, жоспарланған кезеңге жасалады.
2) Есеп берушілік калькуляция
Өнімнің нақты өзіндік құнын сипаттайды. Шығындар жоспардан кәсіпорынға тәуелді немесе тәуелсіз себептер бойынша ауытқуы мүмкін.
3) Нормативтік калькуляция
Ағымдағы нормалар мен нормативтерге негізделетін жоспарлы калькуляция түрі.
4) Жобалық калькуляция
Келешек кезеңдерге арналған, жоспарлау мақсатында құрастырылатын калькуляция.
5) Алдын ала калькуляция
Нақты шығындар туралы деректерге сүйене отырып, өнім өндіру көлемі мен шығындарды болжамдау негізінде жасалады.