Атом бомбасы және КГБ
Атом бомбасы және КГБ (Жорес Медведев)
Жақында ғана АҚШ-та жарық көрген Кеңес мемлекеттік қауіпсіздігінің бұрынғы генералы Павел Судоплатовтың «Особые задания» естеліктер кітабындағы «Атомдық шпиондар» бөлімі Батыста үлкен резонанс тудырды. Онда америкалық атом бомбасы жөніндегі мәліметтерді кеңес барлаушылары қалай алғаны туралы айтылады.
Батыс комментаторларының ерекше қызығушылығын тудырған жайт — Судоплатов НКВД үшін «ақпарат көздері» ретінде атақты ғалымдардың атын атады: Роберт Оппенгеймер, Энрико Ферми, Нильс Бор, Лео Сцилард және Георгий Гамов. Алайда бұл мәлімдемелерін ешқандай құжаттық дәлелмен нақтыламады.
Неге бұл тақырып Ресейдің өзінде де дау туғызды?
Ресейдің көптеген журналдары мен газеттерінде жарияланған үзінділер ел ішінде де шу шығарды. Бұған дейін кеңестік атом жобасы туралы көптеген кітаптар мен мақалаларда жедел құрылған «атомдық қалқанда» барлаудың рөлі әдетте айтылмайтын. Негізгі еңбек түгелдей кеңес физиктері мен мемлекет қайраткерлеріне — Игорь Курчатов пен Авраам Завенягинге тиесілі деген түсінік басым болды.
Тек КСРО ыдырағаннан кейін құпия мұрағаттардың бір бөлігі ашылып, кеңестік барлау туралы деректер жиі айтыла бастады.
Мұрағат ашылғаннан кейін белгілі болған жайттар
1) Уран жобасының басталуы
Судоплатов кітабы шыққанға дейінгі екі жыл ішінде кеңестік уран жобасы Лаврентий Берияның Сталинге жазған баяндама хатынан басталғаны белгілі болды. Хатта АҚШ-тағы уран бомбасы бағытындағы ілгерілеу туралы агентурадан түскен нақты деректер келтірілген.
Осы мәліметтер негізінде Курчатов және өзге ғалымдар қорытынды жасап, Сталинград шайқасы қызған шақта бұл мәселеге арналған арнайы комитет құрылды.
2) Алғашқы уран реакторының сызбасы
Қазіргі деректерге сүйенсек, алғашқы кеңестік уран реакторы америкалық үлгінің көшірмесіне жақын болған. Оның сызбасын Энрико Фермидің көмекшісі Бруно Понтекорво кеңестік агентураға бергені айтылады.
Понтекорво 1951 жылы КСРО-ға қашып өтіп, кейін Дубнада қызмет еткені де мәлім.
3) Алғашқы кеңестік атом бомбасының жобасы
Сыналған алғашқы кеңестік атом бомбасы да Лос-Аламоста британдық физиктер тобында жұмыс істеген Клаус Фукс кеңес барлаушыларына берген америкалық плутонийлік бомбаның сызбасы бойынша жасалғаны туралы пікір кең тараған.
Айтылмай қалған шынайы факторлар
Егер кеңестік атомдық және термоядролық қару тарихына шынайы көзқараспен қарасақ, КСРО-ның «атомдық қалқанын» жасау барысында өзге де шешуші факторлар болғанын мойындау қажет. Бұл туралы кейде физиктердің өздері де, НКВД шпионажының ұйымдастырушылары да үндемеуді жөн көрген. Нәтижесінде көптеген қырлары зерттелмей, көлеңкеде қалды.
Миллиондаған тұтқын еңбегі
Осы жасырын қалған факторлардың ішінен ең ауыр әрі мәндісі — Сталиннің атомдық ғылыми және өнеркәсіптік нысандардың құрылысына, сондай-ақ уран өндіруге миллиондаған тұтқынды күштеп тартуы.
Дәл осы адамдар атомдық басқармалар директивасы мен ғалымдар ұсынған жобалар негізінде, күні-түні жолдар, зертханалар, тұрғын үйлер, клубтар, сондай-ақ ғалымдар мен инженерлерге және НКВД күзет қызметіне қажет инфрақұрылымды салу үшін шөлге, далаға, орман-тоғайға және таулы өңірлерге алғашқы болып жеткізілді.
Ерекше арнаулы лагерьлердің құпия жүйесі
Осы мақсатта ГУЛАГ жүйесінде Берия мен оның орынбасары Завенягиннің қарауындағы «ерекше арнаулы лагерьлер» (ЕАЛ) деп аталған аса құпия құрылым жасақталды.
ЕАЛ құпиялылығы соншалық, ол туралы куәгерлердің мәліметі өте аз. Бұл лагерлердің сипаттамасы Александр Солженицынның еңбектерінде де, сталиндік репрессия туралы жазған басқа авторлардың кітаптарында да жиі кездеспейді.
Неміс ғалымдарының мәжбүрлі еңбегі
Кеңестік атом бағдарламасының тағы бір шынайы факторы ретінде Шығыс Германиядан КСРО-ның арнайы лагерьлеріне көшірілген неміс ғалымдарының мәжбүрлі зерттеулерін атауға болады. Оларға бостандық, негізінен, нақты міндеттер шешілгеннен кейін ғана қайтарылған.