Психологиялық қызметтің міндеттері
Психологиялық қызметтің мақсаты, міндеттері және теориялық негіздері
Бұл материалда білім берудегі психологиялық қызметтің мәні, оның құрылымдық аспектілері, теориялық негіздері, мониторинг ұғымы және психологиялық консультацияның орны жүйелі түрде қарастырылады.
Қарастырылатын бөлімдер
- Психологиялық қызметтің анықтамасы
- Психологиялық қызметтің теориялық негізі
- Білім берудегі психологиялық қызмет тәжірибесінің психологиялық мониторингі
- Психологиялық консультация: жалпы түсінік және қызметтегі орны
- Білім беру мекемелеріндегі психокоррекцияның маңызы
- Психологиялық қызметтің міндеттері
- Психологиялық қызметтің мақсаты
Білім берудегі психологиялық қызметтің анықтамасы
Білім берудегі психологиялық қызмет — елдегі тұтас білім беру жүйесінің маңызды компоненттерінің бірі. Ол мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балалар туралы ғылыми білім мен білім беру практикасының нақты қажеттіліктерін байланыстырып, әр баланың толыққанды психикалық және тұлғалық дамуын қамтамасыз етуге бағытталады.
Қызметтің интегралды сипаты
Психологиялық қызмет — біртұтас, көпқырлы құбылыс. Оның құрылымы өзара байланысқан төрт аспектіден тұрады: ғылыми, қолданбалы, практикалық және ұйымдастырушылық. Әр аспектінің өз міндеттері бар және оларды орындау арнайы кәсіби даярлықты талап етеді.
Ғылыми аспект
Ғылыми аспект білім берудегі практикалық психологияның теориясы мен методологиясына қатысты зерттеулерді қамтиды. Негізгі бағыттар: жас ерекшелік заңдылықтарын нақтылау, психикалық дамуды зерттеу, тұлғаның қалыптасу шарттарын және мектепке дейінгі әрі мектеп жасындағы балалардың психикалық денсаулығын қарастыру.
Мұндағы маңызды міндеттердің бірі — психодиагностика, психокоррекция, психопрофилактика және дамытушы ойындар сияқты бағыттарды ғылыми тұрғыдан негіздеу, оларды қазіргі білім беру жағдайына бейімдеп, әдістері мен тәсілдерін операционалдандыру.
Бұл зерттеулердің академиялық зерттеулерден айырмашылығы — тек механизмдерді сипаттап қана қоймай, сол механизмдердің нақты бала өміріндегі психологиялық шарттарын және тұлғаның қалыптасуын тұтастай контексте талдайды. Ғылыми қызметкер зерттеу бағытын практик психологке «негізгі тапсырыс беруші» ретінде бағдарлай отырып айқындайды.
Қолданбалы аспект
Қолданбалы аспект — білім беру қызметкерлерінің (тәрбиешілер, әдіскерлер, дидакттар) психологиялық білімді өз тәжірибесіне енгізуі. Олар психологтармен бірлесе отырып немесе дербес түрде білім бағдарламаларын және жоспарларды құрастыруда, оқулықтар жазуда, дидактикалық-әдістемелік материалдарды әзірлеуде жаңа психологиялық деректерді пайдаланады және меңгереді.
Практикалық аспект
Практикалық аспектіні балабақша, мектеп және өзге білім беру мекемелеріндегі практик психологтер жүзеге асырады. Олардың негізгі міндеті — балалармен, топтармен және сыныптармен, педагогтермен және ата-аналармен нақты қиындықтарды шешуге бағытталған жұмыс жүргізу.
Практик психологтердің жұмысына жаңа теория құру немесе заңдылықтарды зерттеу міндеті тікелей кірмейді. Алайда олар ғылымда бар білімді кәсіби тұрғыда дәл әрі ұқыпты қолдануға міндетті.
Ұйымдастырушылық аспект
Ұйымдастырушылық аспект қызмет мазмұнын, құрылымын және барлық буындардың өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеді: кәсіби қызметті бақылау, практик психологтердің біліктілігін арттыру, психологиялық қызметтің тиімді инфрақұрылымын құру.
Құрылымдық буындар (иерархия)
- Жекелеген немесе бірнеше білім беру мекемелеріндегі практик психологтер
- Аудандық/қалалық/облыстық деңгейдегі ғылыми-әдістемелік бөлімшелер (орталықтар, кабинеттер және т.б.)
- Республикалық деңгейдегі басқару құрылымдарындағы психологиялық қызмет бөлімдері
Тек жеткілікті кадрлық ресурсы бар және жақсы ұйымдастырылған құрылым ғана білім беру жүйесін толыққанды психологиялық сүйемелдеумен қамтамасыз етіп, балаларға, ата-аналарға, педагогтерге және тұтастай жүйеге нәтижелі көмек көрсете алады.
Түсініктерді нақтылау қажеттілігі
Психологиялық қызметті негіздеу мен ұйымдастыру тәсілдері әр елде әртүрлі шешіледі. Бұл айырмашылық бір жағынан ғылыми психологиялық концепциялармен, екінші жағынан қоғамның саяси, экономикалық және мәдени ерекшеліктерімен, сондай-ақ білім берудің қажеттіліктерімен анықталады.
Сондықтан басқа елдердің тәжірибесінде қалыптасқан құнды тұстарды ескере отырып, психологиялық қызметтің ғылыми және ұйымдастырушылық принциптерін отандық психологиялық теориялар мен мәдени дәстүрге сүйене отырып дамыту маңызды. Ең әуелі, білім берудегі психологиялық қызмет ұғымын нақты анықтау қажет: анықтамалар көп болғанымен, бәріне ортақ бірізді түсінік әрдайым кездесе бермейді. Бұл — практикалық психологияның салыстырмалы түрде жас әрі қарқынды дамып келе жатқан сала екенін көрсетеді.
Психологиялық қызметтің теориялық негізі
Психологиялық қызмет концепциясының ғылыми негізі отандық психологияда қалыптасқан даму идеяларына және адамның психикасының әлеуметтік табиғаты туралы теориялық қағидаларға сүйенеді (Л.И. Божович, Л.С. Выготский, А.В. Запорожец, А.Н. Леонтьев, А.В. Петровский, С.Л. Рубинштейн, Д.Б. Эльконин және т.б.).
Негізгі тұжырымдар
- Адам психикасы (филогенездегі де, онтогенездегі де) — дамудың нәтижесі.
- Психикалық даму адамдар жинақтаған әлеуметтік тәжірибені игеру процесінде жүреді.
- Тұлға — қоғамдық сана формалары мен мінез-құлық тәсілдерін меңгеру негізінде, өмір процесінде қалыптасатын тұтас психологиялық құрылым.
Даму: өсу емес, сапалық өзгеріс
С.Л. Рубинштейн психиканың дамуын тек «өсу шегі» ретінде емес, өзгеріс процесі ретінде түсіндіреді: сандық жинақталулар белгілі бір кезеңде сапалық, түбегейлі өзгеріске ауысып, жаңа құрылымдардың пайда болуына әкеледі.
Басты шарт: баланың өзіндік іс-әрекеті
Баланың психикалық дамуының негізгі шарты — оның белсенді, мотивацияланған өзіндік іс-әрекеті. А.Н. Леонтьевтің түсіндіруінше, баланың дамуын сипаттайтын негізгі процесс — алдыңғы ұрпақ жетістіктерін меңгерудің спецификалық жолы; бұл жол бала әрекет ететін заттық әлем мен қоршаған орта құбылыстарына бағытталған іс-әрекет арқылы іске асады.
Осыған байланысты білім беру тәжірибесінде тек сөздік әдістерге артық сүйену тәуекелі бар: тәрбиеде — өнегелік формализмге, оқытуда — білімді формальді меңгеруге әкелуі мүмкін. Санаға әсер ету маңызды болғанымен, ол жалғыз тәсіл емес.
Қарым-қатынас — дамудың қажетті шарты
Баланы кез келген іс-әрекетке үйрету ересектермен қарым-қатынас арқылы жүзеге асады: бірлескен әрекет, өзара ықпал және тұрақты жетекшілік арқылы. Сондықтан ересектермен қарым-қатынас — баланың психикалық және тұлғалық дамуының маңызды шарты.
Жастық динамика
Ерте кезеңдерде қарым-қатынас мазмұны баланың заттық әлемді меңгеруімен тығыз байланысты. 6–7 жасқа қарай өз алдына коммуникативтік іс-әрекет айқынырақ көрінеді. Бастауыш мектеп жасында ересектермен қарым-қатынас жетекші факторлардың бірі болып қала береді, ал кейін құрбылар ықпалы арта түседі.
Қанағаттанбаған қажеттілік салдары
Тәрбиелік тәжірибе көрсеткендей, көптеген балаларда ересектермен шынайы тұлғалық қарым-қатынасқа деген қажеттілік толық қанағаттанбайды. Бұл тұрақсыз әрі адекватты емес өзін-өзі бағалауға, тұлғалық даму қиындықтарына, әлеуметтік-психологиялық бейімделудің әлсіреуіне, жоғары үрейлілікке және өзіне сенімсіздікке алып келуі мүмкін.
Оқыту мен даму: жақын даму аймағы
Практикалық психология қағидаларын кәсіби қолдану оқытудың баланың психикалық дамуындағы жетекші рөлін бекітеді (П.П. Блонский, Л.С. Выготский, В.В. Давыдов, Л.В. Занков, С.Л. Рубинштейн, Д.Б. Эльконин және т.б.). Л.С. Выготский бойынша, даму процестері оқытумен тең жүрмейді: олар оқытудың артынан ілесіп, жақын даму аймағын қалыптастырады.
Жақын даму аймағының мәні
Жақын даму аймағы — баланың өз бетінше орындай алмайтын, бірақ ересектің көмегімен шеше алатын тапсырмалар ауқымы. Бұл — баланың келесі қадамына дайын екенін көрсететін аймақ. Егер бала ересектің көмегімен де орындай алмаса, тапсырма оның жақын даму аймағынан тыс болады және дамытушы әсері шектеулі болады.
Осы себепті оқыту «кешегі күнге» — тек актуальді даму деңгейіне ғана емес, «ертеңгі күнге» — жақын даму аймағына бағытталуы тиіс.
Жастық кезеңдер және өтпелі периодтар
Бала дамуы әр кезеңде өзіне тән тәсілді талап етеді. Білім беру тәжірибесінде жиі төмендегі жастық кезеңдер ажыратылады: мектепке дейінгі шақ (шамамен 3–6/7 жас), бастауыш мектеп жасы (6–9 жас), жасөспірімдік кезең (10–14 жас), ерте жастық шақ (15–17 жас).
Дамудың өтпелі (дағдарыстық) периодтары — дамудың әлеуметтік жағдайы мен баланың ішкі позициясы қайта құрылатын жауапты кезеңдер. Бұл кезеңдерде бір даму сатысының аяқталуы мен келесісінің басталуы тоғысқанда дағдарыстық көріністер байқалуы мүмкін.
Терминологияны нақтылау
Әдебиетте «дағдарыс», «дағдарыстық кезең», «өтпелі кезең» сияқты ұғымдар жиі синоним ретінде қолданылады. Алайда «дағдарыс» сөзі көбіне негативті ассоциациялар тудырады. Сол себепті зерттеу мен тәжірибеде «өтпелі период» терминін қолдану құбылыстың мәніне дәлірек келеді: бала өз дамуының бір сатысынан келесісіне өтеді.
Сондай-ақ «сензитивті жас» ұғымы маңызды: әр кезеңде психикалық және тұлғалық дамудың ерекше мүмкіндіктері болады, оларды ескеру оқу-тәрбие міндеттерін табысты шешуге көмектеседі.
Жасөспірімдік және ерте жастық шақтағы ерекшеліктер
Жасөспірімдік және ерте жастық кезеңдегі қиындықтар көбіне физиологиялық өсу және жыныстық жетілумен байланысты. Бұл кезеңде ересектік сезім қалыптасып қана қоймай, өз жынысына тән ішкі позицияның айқындалуы жүреді. Сыртқы және ішкі өзгерістер өзін-өзі түсінуге қажеттілікті күшейтеді, басқа жыныс өкіліне қызығушылықты арттырады, жаңа сезімдер мен уайымдарды туындатады.
Мектептің оқу-тәрбие бағдарламаларында ұлдар мен қыздардың жыныстық-рөлдік өзіндік санасын, құндылық бағдарларын, қарым-қатынас мәдениетін жүйелі қолдайтын тетіктер әрдайым жеткілікті деңгейде қарастырыла бермейді. Сондықтан баланың жынысына сәйкес тұлғалық дамуын қолдау — психологиялық сүйемелдеудің маңызды міндеттерінің бірі.
Сонымен қатар жас ерекшеліктері тұлғаның дамуын толық анықтап бермейді: олар әрқашан жеке-дара ерекшеліктермен ұштасады. Жеке-даралықты тұлғаны өзгелерден ажырататын ерекшеліктер жиынтығы ретінде қарастырамыз; оған табиғи қасиеттер, әлеуметтік орта, дамудың жалпы деңгейі және тұлғаның бағыттылығы елеулі әсер етеді.
Білім берудегі психологиялық қызмет тәжірибесінің психологиялық мониторингі
Мониторинг — белгілі бір объектінің параметрлерін оның дамуы барысында жүйелі түрде зерттеуге бағытталған психодиагностиканың түрі. Психологиялық тәжірибеде мониторинг арқылы балалар мен жасөспірімдердің дамуындағы өзара байланыстарды, сапалардың қалыптасуын, онтогенездегі жалпы динамиканы және тұлғалық-психикалық дамудың басқа да көрсеткіштерін бақылауға болады.
Негізгі қиындық: нәтижені интерпретациялау
Психолого-педагогикалық мониторингте ең күрделі мәселе — зерттелетін құбылыстың жүйелік, сапалық бағасын беру. Өйткені психологтің зерттеу пәні — тұлға — күрделі объект: оның элементтерін бөлек көрсетіп қана қоймай, жүйеқұраушы қасиеттерді де қатар ашу қажет.
Біржақты тәсілдің жиі кездесетін қателіктері
- Тұлғалық қасиеттер «жеңілден қиынға» қарай сызықты түрде дамиды деген ұстаным.
- Қасиеттерді бір-бірінен бөлектеп зерттеуге болады деген көзқарас.
- Бір қасиеттің дамуы екіншісіндегі олқылықты өтей алатынын (компенсацияны) диагностикада ескермеу.
- Деңгейді тек репрезентативті іріктеменің орташа статистикалық көрсеткіштерімен бағалау.
- Алдын ала даму логикасын түсіндіруден гөрі, тек «барын» тіркеуге (констатацияға) басымдық беру.
Психологиялық консультация: жалпы түсінік және қызметтегі орны
Психологиялық консультация — адамдармен тікелей жұмыс істеуге негізделген, тұлғааралық қатынастардағы қиындықтармен және әртүрлі психологиялық мәселелермен байланысты жағдайларды шешуге бағытталған қызмет түрі. Мұндағы негізгі ықпал ету құралы — кәсіби ұйымдастырылған кеңес беру процесі.
Консультациялаудың мәні
Психолог кәсіби ғылыми білімін пайдалана отырып, адамға өз жағдайын қайта пайымдауға, психологиялық міндеттерін шешудің жаңа мүмкіндіктерін көруге және өз ресурстарын белсендіруге мүмкіндік беретін шарттар жасайды.
Жас ерекшелік психологиялық консультацияның бағыты
Жас ерекшелік психологиялық консультацияның негізгі мақсаты — баланың психикалық дамуын жас нормаларына, даму мазмұнына және периодизация ерекшеліктеріне сүйене отырып бақылау. Бұл бағыттағы міндеттер психолого-педагогикалық мақсаттармен тығыз байланысты.
Берілген мәтінде консультация міндеттерінің тізімі толық аяқталмаған (соңында «1.» деп үзіліп қалған). Қаласаңыз, міндеттердің толық нұсқасын сіздің оқу бағдарламасына/мекеме регламентіне сай редакциялап, құрылымдап беремін.