Орта Азия мемлекеттерінің интеграциялық күш жігері
Макроэкономикалық тұрақтылық және ашық экономика
Қазіргі жағдайда мемлекеттің табысты дамуының басты шарты — макроэкономикалық тұрақтылық. Ол инфляцияны күшейтпейтін ақша-несие саясатын, бюджет тапшылығын қатаң бақылауды, баға белгілеудің болжамдылығын, сондай-ақ сыртқы саудадағы ашықтықты қамтиды. Бұл тұрғыда экспортты ынталандыру, импортты ұтымды реттеу, біртұтас импорт тарифі, ұлттық валютаның икемді айырбас бағамы және сыртқы инвестицияға қолайлы орта қалыптастыру ерекше мәнге ие.
Негізгі ой: экономикалық стратегия мен тактиканың түйіні — құрылымдық және технологиялық артта қалуды бір мезгілде еңсеріп, нарықтық жүйеге көшуді дәйекті түрде жалғастыру.
ТМД кеңістігі: «интеграциядан» «үйлестіруге»
Қазақстанның аймақтық интеграциялық топтармен байланысын сөз еткенде, ең алдымен ТМД елдерімен күш-жігерді біріктіру мәселесі алға шығады. Себебі бұл елдердің экономикалары тарихи тұрғыдан өзара тығыз байланысқан. Дегенмен, қалыптасқан жағдайдан шығудың өз жолын іздей отырып, «интеграция» ұғымын тым саясиландырмай, «үйлестіру» бағытын күшейту қажет.
Мұндай бағыт абыр-сабырсыз, қауіпті асығыстықсыз және ішкі әлеуетке сүйене отырып жүргізілуі тиіс. Қазақстанда бұл әлеует жеткілікті.
Қазақстанның ішкі әлеуеті: төрт тірек
1) Шикізат базасы
Көптеген пайдалы қазба қоры кез келген өндіріс түріне сенімді шикізат негізі бола алады.
2) Ауыл шаруашылығы жерлері
Жер реформалары жүргізілгеннен кейін Қазақстанның азық-түлік экспортында әлемдік деңгейде көзге түсуіне мүмкіндік беретін егістік пен жер көлемі бар.
3) Өндірістік және кадрлық әлеует
Әр салада сауатты еңбек ресурстары мен белгілі бір деңгейде дамыған өндірістік база қалыптасқан.
4) Ғылыми қор және жаңалықтар
Бұрынғы жүйе толық талап етпеген ғылыми идеялар, жаңалықтар мен өнертабыстардың қоры бар.
Сыртқы экономикалық саясаттың басым бағыттары
1) ТМД бағыты
Ресей, Украина, Беларусь, Орталық Азия мемлекеттері және ТМД-ның өзге елдерімен экономикалық одақтық байланыстарды сақтап, нығайту.
- кәсіпорындар арасындағы қалыптасқан байланыстарды сақтау;
- шикізат экспорты саласында әрекеттерді үйлестіру (бағаны құлатпау үшін);
- Еуропа мен Таяу Шығысқа транзитті қамтамасыз ету;
- ғылыми-техникалық орталықтарды бірлесіп пайдалану және конверсия жүргізу.
2) Азия–Тынық мұхиты аймағы
Пекин–Сеул–Токио бағыты арқылы Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне шығу: озық технологиялар, ірі инвестициялар мен несие көздері, болашақта өнім өткізу нарықтары және жобаларға еңбек ресурстарын тарту мүмкіндігі.
3) Азия бағыты
Ықтимал өткізу нарығы әрі нарықтық экономиканы дамыту үлгілерінің бірі ретінде Түркияға басым назар аудару. Инвестиция тарту үшін Шығыс және Алдыңғы Азия елдерімен ынтымақтастықты кеңейту.
4) Еуропа бағыты
Германияға (ГФР) басымдық беру: ол ТМД кеңістігіне инвестиция салуға дайын елдердің бірі. Қазақстандағы неміс диаспорасы да ауқымды ынтымақтастыққа негіз бола алады. Сонымен қатар инфрақұрылымды дамыту және кадр даярлау үшін Еуропалық құрылымдармен техникалық көмек пен несие құралдарын пайдалану маңызды.
Бірқатар салаларда Шығыс Еуропа елдерімен өзара іс-қимылды сақтау көзделеді.
5) Америка бағыты
Дүниежүзінің жетекші экономикалық державасы ретінде АҚШ-қа ерекше мән беру. Сондай-ақ Мексика және Латын Америкасының өзге елдерімен байланыстардың болашағы зор.
6) Халықаралық ұйымдар
Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк тобы, өзге экономикалық ұйымдар, БҰҰ, ДСҰ, Халықаралық азаматтық авиация ұйымы және шикізат экспорттаушы елдер бірлестіктеріндегі қызмет сыртқы саясаттың маңызды бөлігі болып саналады.
Тұжырым: дүниежүзі қоғамдастығымен ықпалдасуға ұмтылысты білдіре отырып, халықаралық экономикалық стратегияларды үйлестірудің қалыптасқан құралдарын тануға дайынбыз.
Көлік, энергия және байланыс: транзиттік артықшылық
Үкімет халықаралық сауданың перспективаларын кеңейту үшін халықаралық коммуникацияларды қалыптастыру мен дамытуға ерекше көңіл бөлуде. Соның ішінде құрлықаралық дәліздер Қазақстанды Еуропа, Таяу Шығыс және Азия бағыттарымен байланыстыратын маңызды құралға айналуда.
Трансазия теміржол магистралі
Қытайдың теңіз жағалауынан басталып, Қазақстан арқылы Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Иран және Түркияны кесіп өтіп, Парсы шығанағындағы порттарға шығатын бағыт іске қосылды.
Қазақстан жыл сайын 15–20 млн тонна жүк тасымалдауды мақсат етеді. Бұл маршрут Жапония–Германия бағытында жолды 2,5 мың км-ге, ал Суэц арқылы теңіз жолымен салыстырғанда 10,5 мың км-ге қысқартуы мүмкін.
Мұнай-газ құбырлары
Каспий құбыр консорциумы жобасындағы ішкі мәселелер шешіліп, құрылысқа кірісу жоспарланған. Бұл Қазақстан мұнайын сыртқы нарықтарға ірі көлемде жеткізуге мүмкіндік береді.
Сонымен бірге алдағы кезеңде балама мұнай-газ құбырлары қажет болады: көмірсутегін экспорттауға да, ел ішінде тұтынуға да бағдарланған бағыттар, соның ішінде Кавказ дәлізі, Жерорта теңізіне және Батыс Қытай аймақтарына шығу идеялары қарастырылады.
Телеком және порт инфрақұрылымы
Оптикалық-талшықты кабельге негізделген Трансазия–Еуропа байланыс желісі телекоммуникациялық қолжетімділікті кеңейтеді.
ЕҚДБ қолдауымен Ақтау теңіз портын қалпына келтіру және жаңғырту басталды: аяқталған соң порт 2 млн тонна құрғақ жүк пен 6 млн тоннаға дейін мұнай және мұнай өнімдерін жөнелтуге қабілетті болады.
Әуе бағыттары және өңірлік тораптар
Қазақстан арқылы жаңа әуе көпірлерін қалыптастыру жөніндегі жұмыс та күшейтілуде. Бұл Еуропа мен Оңтүстік-Шығыс Азия арасындағы жолаушы және жүк тасымалы шығындарын азайтып, жаңа астана әрі еркін экономикалық аймақ ретіндегі Ақмола қаласының дамуын жеделдетуге ықпал етеді.
Инвестициялар және бірлескен кәсіпорындар
Кірген капитал
6+ млрд $
Соңғы жылдары тартылған капитал көлемі.
Бірлескен кәсіпорындар
2000-ға жуық
Елде жұмыс істеп тұрған бірлескен құрылымдар.
Ұзақ мерзімді келісімдер
60+ млрд $
Келісімшарттар бойынша инвестициялар жиынтығы.
Бұл көрсеткіш ТМД елдері мен Орталық және Шығыс Еуропа мемлекеттерінің жиынтық инвестициялық портфелінің елеулі бөлігін құрайды.
Өңірлік интеграция: АСЕАН, АТЭС және басқа үлгілер
Орталық Азиядағы серпін
Соңғы жылдары интеграциялық үрдістер Орталық Азия елдерінде де жандана бастады. Алайда бұл бағыттағы тәжірибені бағалау үшін басқа өңірлердің модельдеріне назар аудару пайдалы.
АСЕАН: кезең-кезеңімен тереңдеу
Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің ассоциациясы (АСЕАН) ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс істеп келеді. Құрамына Сингапур, Малайзия, Индонезия, Таиланд, Бруней және Филиппин кіреді.
Ынтымақтастықтың нәтижелілігі елдердің экономикалық өсім қарқынына, даму деңгейлерінің салыстырмалылығына және сауда қатынастарының тарихи дәстүрлеріне байланысты.
АСЕАН жоспарында көптеген тауар түрлері бойынша кеден баждарын орта есеппен 5%-ке дейін төмендету және толыққанды еркін сауда аймағын қалыптастыру мақсаты болған.
АТЭС: «ашық экономикалық ассоциация» логикасы
Шығыс Азиядағы интеграция болашағы Азия–Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы ұйымымен (АТЭС) байланыстырылды. Оған Азиямен қатар Солтүстік және Оңтүстік Американың да мемлекеттері мүше.
Кейбір бағалауларда ұйымның мақсаты — ұзақ мерзімде кеденсіз және ішкі кедергілерсіз еркін сауда кеңістігін құру. Дегенмен, АТЭС-ті әзірше толыққанды еркін сауда аймағы емес, «ашық экономикалық ассоциация» ретінде сипаттау дәлірек.
Субөңірлік «өсу нүктелері»
Азия–Тынық мұхиты кеңістігінде интеграцияны жеделдететін факторлардың бірі — жекелеген топтардың бірігу деңгейінің өсуі. Мұнда Оңтүстік Қытай экономикалық аймағы (ҚХР–Гонконг–Тайвань), «даму үшбұрыштары», Жапон теңізі бассейні елдерінің экономикалық аймағы, Үнді-Қытай аймағы сияқты қарқынды дамып келе жатқан құрылымдар бар.
Парсы шығанағы және ЭКО: ықпалдастықтың кеңеюі
Интеграцияға ұмтылыс Парсы шығанағы мен араб елдерінде де күшейді: 1981 жылдан бері Сауд Арабиясы, Кувейт, Катар, Бахрейн, БАӘ және Оман қатысатын ынтымақтастық кеңесі жұмыс істейді.
1992 жылы Орталық Азия Мемлекеттерінің Экономикалық Ынтымақтастығы Ұйымы (ОЭС–ЭКО) құрылғаны жарияланды. Құрылтайшылары — Иран, Пәкістан және Түркия. Бұл бастама болашақ ортақ нарық моделіне айналуы ықтимал деп бағаланды және өңірдің мұсылман мемлекеттерін, сондай-ақ Қазақстан мен Әзірбайжанды тарту ниеті айтылды.
Қорытынды байлам
Дамушы елдердегі интеграциялық үдерістердің бағыты айқын болғанымен, олардың тереңдігі әлі біркелкі емес: әр аймақтағы қозғаушы факторлар, қарқын және институционалдық дайындық деңгейі әртүрлі. Көп жағдайда экономикалық ынтымақтастық пен интеграциялық мақсаттарды жариялау — толыққанды ықпалдастыққа бастайтын бастапқы, дайындық кезеңдері ретінде көрінеді.