Сөз туралы түсінік
Құжат туралы
Бұл материал Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарасты Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы әзірлеген «Қазақ тілі» оқу бағдарламасына қатысты (оқыту қазақ тілінде жүргізілетін мектептер үшін), 1–4-сыныптарға арналған.
Басылым орны мен жылы: Алматы, 2009.
Бағдарлама авторлары
- Уәйісова Г.И. — Абай атындағы ҚазҰПУ, мектепке дейінгі және бастауыш білім беру теориясы мен әдістемесі кафедрасының профессоры, педагогика ғылымдарының кандидаты.
- Жұмабаева Ә.Е. — Абай атындағы ҚазҰПУ, аталған кафедраның меңгерушісі, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент.
- Игенбаева Б.Қ. — Астана қалалық білім беру жүйесі педагог кадрларының біліктілігін арттыру институты, Оқыту мазмұны мен әдістері кафедрасының доценті, педагогика ғылымдарының кандидаты.
- Мадиева А.Т. — Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы, мектепке дейінгі және жалпы орта білім беру ҒЗИ аға ғылыми қызметкері.
- Көнеева Қ.Х. — Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы, мектепке дейінгі және жалпы орта білім беру ҒЗИ ғылыми қызметкері.
I. Түсіндірме хат
Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес, «Тіл және әдебиет» білім беру саласына енетін «Қазақ тілі» пәні тілдік бірліктерді (сөйлеу, сөз, сөйлем, мәтін; тілдің дыбыстық және мағыналық жүйесі) және сауатты жазуға қажетті орфографиялық пен пунктуациялық минимумды меңгертуді көздейді.
Пәннің мәні
Қазақ тілі оқу курсының пәні — сауат ашу, қазақ тілінің дыбыстық және лексикалық жүйесін, грамматикалық құрылымын меңгеру үдерісі.
Оқытудың мақсаты
Алғашқы тілдік мәліметтерді меңгерген, сөйлеу әрекетінің барлық түрлерін игерген, оқу мен жазу дағдылары дамыған, интеллектісі мен шығармашылығы, қатысымдық құзыреттілігі қалыптасқан және тілдік білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алатын тұлғаның қалыптасуына жағдай жасау.
Негізгі міндеттер
- 6 жастағы оқушыларды оқу әрекетіне психофизиологиялық тұрғыдан дайындау.
- Сауат ашу кезеңдеріне сай тіл дамыту жұмыстарын жүйелі ұйымдастыру.
- Дұрыс, түсініп және мәнерлеп оқу, сауатты жазу дағдыларын қалыптастыру.
- Оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым дағдыларын меңгерту және жанрларды жағдаятқа сай қолдануға үйрету.
- Тілдік фактілерді танымдық нысан ретінде талдау, салыстыру, топтау, жинақтау дағдыларын дамыту.
- Диалогтық және монологтық сөйлеуді, өздігінен мәтін құруды жетілдіру.
- Қайырымдылық, сүйіспеншілік, елжандылық, имандылық сияқты адами құндылықтарды дамыту.
Мазмұнды іріктеудің дидактикалық негіздері
Бастауыш сыныптағы тілдік материалдар оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, ғылымилық, сабақтастық, жүйелілік және түсініктілік ұстанымдары негізінде сұрыпталған.
Бағдарлама мемлекеттік стандартта көрсетілген құзыреттіліктерге бағдарланғандықтан, жетекші ұстаным ретінде коммуникативтік ұстаным алынады. Бұл тілдің сөйлеу мен таным құралы екенін терең ұғынуға мүмкіндік береді.
Қолжетерлік ұстаным мазмұнды линиялық-концентрлік жүйемен орналастыру арқылы іске асырылады: 2–4-сыныптарда материал біртіндеп күрделенеді.
Бағдарламаның грамматикалық бөлімі
- 1-бөлім: тілдік білім (деректер, заңдылықтар, ережелер).
- 2-бөлім: алған білімді тәжірибеде қолдану біліктері (құзыреттіліктер).
Оқу пәнінің мазмұндық желілері
Қазақ тілі бағдарламасының мазмұны төмендегі желілерді қамтиды: тілдік деректер, сөйлеу қызметі және оның түрлері, тілдің әлеуметтік-мәдени қызметі, сондай-ақ көркем әдебиет (тілдің жоғары көрсеткіші).
Сауат ашу пәні бойынша
- Дыбыстық және әріптік жүйе, сөз, сөйлем, сөйлеу, каллиграфия туралы бастапқы түсініктер.
- Тыңдалым, айтылым арқылы күрделі емес диалог пен монолог құрастыру.
- Сөйлеу этикеті нормалары: мақсатқа сай сұрақ қою, жауап беру.
- Көркем шығарманы түсіну және бағалау дағдыларын қалыптастыру.
Қазақ тілі пәні бойынша
- Тілдің дыбыстық-лексикалық, морфологиялық, синтаксистік жүйесі туралы мәліметтер.
- Оқу, жазу, тыңдау, айту дағдыларын дамыту; сөздерді орфоэпиялық нормаға сай айту.
- Тілді тұлғаны әлеуметтендіру құралы ретінде қолдану.
Оқу жүктемесі
1-сынып: «Сауат ашу»
Апталық жүктеме
7 сағат
Оқу жылы
224 сағат
Апта ұзақтығы
5 күн
| Кезең | Тоқсан | Сағат |
|---|---|---|
| Дайындық кезеңі | 1-тоқсан | 56 |
| Әліппе кезеңі | 2–3-тоқсан | 112 |
| Әліппеден кейінгі кезең | 4-тоқсан | 56 |
2–4-сыныптар: «Қазақ тілі»
| Сынып | Апталық жүктеме | Жылдық сағат |
|---|---|---|
| 2-сынып | I жартыжылдықта 3 сағат, II жартыжылдықта 4 сағат | 112 |
| 3-сынып | I жартыжылдықта 3 сағат, II жартыжылдықта 4 сағат | 112 |
| 4-сынып | Аптасына 3 сағат | 96 |
Вариативті бөлік
Вариативті бөлік оқушылардың білімін тереңдетуге және тұлғалық ерекшеліктерін ескеріп, өз ойын ауызша және жазбаша түрде еркін әрі дәлелді жеткізуін дамытуға бағытталады. Сыныптың сұранысына қарай арнайы сабақтар ұйымдастыру ұсынылады.
1-сынып
«Әріптер сыры», «Тіл дамыту»
2-сынып
«Сөздер сыры», «Сауаттылық елінде»
3-сынып
«Қызықты грамматика», «Грамматика еліне саяхат»
4-сынып
«Грамматика әлемі», «Мәтін және грамматика»
II. Білім беруден күтілетін нәтижелер
Күтілетін нәтижелер 2 жылдық оқыту циклі бойынша жоспарланған білім беру мақсаттарының жүйесіне сәйкес құрылады: 1-цикл (1–2-сыныптардан кейін) және 2-цикл (3–4-сыныптардан кейін).
1-цикл (1–2-сыныптардан кейін)
- Сөйлеу, сөйлем, сөз, буын, дыбыс туралы бастапқы түсініктері бар және сызбалармен жұмыс істей алады.
- Шағын мәтіндерді жағдаятқа сай қолданады (отбасында, мектепте, қоғамдық орындарда).
- Ауызша және жазбаша сөйлеудің ерекшеліктерін ажыратады; тіл мен сөйлеудің маңызын түсінеді.
- Қарапайым диалогқа қатысады, сөйлеу әдебі сөздерін қолданады (амандасу, қоштасу, алғыс, өтініш).
- Оқылым түрлерін орынды қолданады: саналы түсініп оқу, дұрыс оқу, шапшаң оқу, мәнерлеп оқу.
2-цикл (3–4-сыныптардан кейін)
- Оқыған және тыңдаған ақпаратты қабылдап, қажеттісін іріктеп, қорытынды жасай алады.
- Орфографиялық, орфоэпиялық, пунктуациялық сауаттылықты әр түрлі жағдайда қолданады.
- Диалог пен монологты мақсатқа, тақырыпқа, ортаға сай құрастырады; мәтін түрлерін (әңгімелеу, сипаттау, пайымдау) қолданады.
- Мәтін мазмұнына пікір білдіреді, кейіпкерлерге мінездеме береді; оқу міндеттерін шешу үшін тілдік ақпаратты өңдейді.
- Хат, құттықтау жаза алады; күнделікті қарым-қатынаста тілдік этикет нормаларын сақтайды.
III. Оқу пәнінің базалық мазмұны
1-цикл мазмұны (Сауат ашу)
6 жастан бастап мектепке келетін оқушыларға арналған «Сауат ашу» дәстүрлі түрде үш кезеңге бөлініп оқытылады: дайындық, әліппе, әліппеден кейінгі.
Дайындық кезеңі
- Зейін, есте сақтау, қиял, ойлау, байланыстырып сөйлеуді дамыту.
- Сөзге дыбыстық талдау, дыбысты бөліп алу және моделдеу.
- Жазуға дайындық: дәптерді бағдарлау, қол қимылын дамыту, әріп элементтерін жазу.
- Коммуникативтік құзыреттілік: қарапайым диалог пен монолог құрастыру.
Әліппе кезеңі
- Дыбыстарды әріппен белгілеу; баспа және жазба әріптерін біртіндеп енгізу.
- Буындап дұрыс әрі түсініп оқу тәсілдерін қалыптастыру.
- Каллиграфиялық жазу және әріптерді байланыстырып жазу.
- Рухани-адамгершілік, азаматтық-патриоттық, шығармашылық қасиеттерді тәрбиелеу.
Әліппеден кейінгі кезең
- Оқу тәсілдерін, оқу түрлерін және оқу жылдамдығын жетілдіру.
- Дыбыс, буын, әліпби, сөз таптарының қарапайым ұғымдары; көшіру және есту арқылы жазу.
- Орфографиялық және пунктуациялық сауаттылықты қалыптастыру.
Негізгі тілдік тақырыптар (1-цикл)
Тіл және сөйлеу
Мәтін, сөйлем, сөз туралы түсініктер; сөйлеуді дамыту.
Фонетика
Дауысты және дауыссыз дыбыстар, олардың түрлері және емлесі.
Синтаксис
Сөйлем түрлері (айтылу мақсатына қарай) және қарапайым құрылымдар.
Лексика және грамматика
Сөз мағынасы, сөз құрамы, сөз таптары, сөйлеу мәдениеті.
2-цикл мазмұны (3–4-сыныптар)
Тіл және сөйлеу
Диалог, монолог; сөйлеу тілі мен әдеби тілдің айырмашылықтары.
Фонетика
Э, в, ф, ч, ц, щ, х, һ дыбыстары; буын және дыбыс үндестігі туралы бастапқы түсінік.
Мәтін
Мәтіннің құрылымы және мәтін түрлері.
Синтаксис және грамматика
Сөйлем мүшелері, сөз тіркесі, қаратпа сөз, қыстырма сөз; жай сөйлем және құрмалас сөйлем туралы түсінік.
Лексика
Сөздің мағыналық түрлері; тұрақты тіркестер; күрделі сөздер және түрлері.
Сөйлеу мәдениеті
Нормаларды сақтау, жағдаятқа сай тілдік құралдарды таңдау.
Ескертпе
Берілген мәтін көлемді болғандықтан, бұл жазбада бағдарлама құрылымының негізгі мазмұны мен өзекті тұстары ықшамдалып, оқырманға ыңғайлы түрде ұсынылды. Қажет болса, «1-сынып: дайындық кезеңі» мен «әліппе кезеңі» бөлімдерін толық жоспар-кесте ретінде бөлек бетке шығарып, нақты тапсырмаларымен кеңейтуге болады.