Орталық банктердің функциялары
Орталық банктердің рөлі және тәуелсіздігі
Дамыған елдердің орталық банктері тәжірибесін меңгеру және олардың ақша-несие саясатының құралдарын қолдану Қазақстанда нарықтық экономиканың берік негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Орталық банктің капиталы әдетте мемлекеттің иелігінде болады. Алайда кейбір елдерде (мысалы, Ұлыбритания мен Францияда) орталық банкке акционер ретінде әртүрлі меншік нысанындағы кредиттік-қаржылық институттар қатысуы мүмкін.
Негізгі ерекшелік: орталық банктер атқарушы биліктің тікелей басқаруынан тәуелсіз болады, бірақ көбіне заң шығарушы органға (парламент, конгресс) есеп береді.
Мысалы, Германияда орталық банктің автономиясы заң жүзінде бекітілген. Мұндай тәуелсіздік үкімет бекіткен экономикалық саясаттың тиімділігін арттыруға қызмет етуі тиіс.
Орталық банктің негізгі мақсаттары
Дамыған мемлекеттерде орталық банктердің маңызды мақсаттарына мыналар жатады: кредиттік-қаржылық институттарды несиелеу кезінде шектеулер белгілеу, ақша эмиссиясын бақылау және ақша агрегаттарының (ақша массасының) нормативтерін қадағалау.
Ақша-несие саясатының әдістері
Орталық банктер пайдаланатын ақша-несие саясатының әдістері жалпы және іріктемелі болып бөлінеді.
Есептік (дисконт) саясат
Вексельдерді сатып алу шарттарын және есептік пайызды реттеу арқылы несиенің бағасына ықпал етеді.
Ашық нарықтағы операциялар
Бағалы қағаздарды сатып алу-сату арқылы ақша нарығына әсер етіп, өтімділікті басқарады.
Міндетті резервтер
Банктердің орталық банктегі міндетті салымы арқылы несие беру әлеуетін және ақша массасын реттейді.
Есептік (дисконт) саясат: мәні және тетігі
Есептік саясат — орталық банктің вексельдерді қандай шарттармен сатып алатынын айқындайтын саясат. Ол кредиттік институттардың өз клиенттеріне беретін несиелері бойынша пайыздық мөлшерлемеге әсер ететін есептік пайызды реттеуге негізделеді.
Экономикалық циклға байланысты бұл пайыз өзгеріп, қайта қаралуы мүмкін. Мәселен, Германиядағы Бундесбанк 1948–1989 жылдар аралығында ресми пайыздық мөлшерлемесін 76 рет өзгерткен.
Вексельді есепке алу қалай жүреді?
Орталық банк коммерциялық банкке вексельде көрсетілген толық соманы бірден төлемейді: вексельдің ұсынылған сәтінен оның өтелу мерзіміне дейінгі кезең үшін есептік мөлшерлеме ұсталып қалады.
Вексель иесі оны төлем мерзіміне дейін мына мақсаттарда пайдалана алады:
- өз қарыздық міндеттемелерін төлеу;
- вексельді мерзіміне дейін сақтап, төлемге ұсыну;
- вексельді банкке төлем мерзіміне дейін сату.
Коммерциялық банк те вексель иесіне толық соманы төлемей, белгілі бір пайызды ұстап қалады (мысалы, жылына 9%). Әдетте коммерциялық банктің есептік мөлшерлемесі орталық банктің мөлшерлемесінен 0,5–2 пайыздық тармаққа жоғары болады.
Ломбардтық операциялар және ломбардтық мөлшерлеме
Клиенттер ақша қаражатын тек вексельдер арқылы ғана емес, сондай-ақ ломбардтық операциялар арқылы да тарта алады. Бұл — бағалы қағаздар мен тауарларды кепілге қойып, несие алу тетігі.
Орталық банк ломбардтық мөлшерлемені өзгерту арқылы шаруашылық жүйенің ақша ұсынысын реттеуге ұмтылады. Көбіне ломбардтық мөлшерлеме есептік мөлшерлемеден 1 пайыздық тармаққа, кейде 2 пайыздық тармаққа жоғары болады. Бұл банктердің ломбардтық несиені «соңғы мүмкіндік» ретінде қарастыруына ықпал етеді.
Есептік саясаттың қосымша құралдары
- есептік мөлшерлемені белгілеу;
- вексель сапасына қойылатын талаптарды өзгерту;
- қайта есептеуге жататын вексельдер көлеміне (контингентке) шектеу қою.
Егер экспортты ынталандыру қажет болса, орталық банк қайта есептеу тетігін экспорттық вексельдерге көбірек қолдана алады. Ал белгілі бір саладағы вексельдердің тәуекелі артса (мысалы, құрылыс секторында), банк сол сала бойынша қайта есептеуді шектеуі мүмкін. Мұндай бағыт қайта есептеудің сапалық саясаты ретінде сипатталады.
Ашық нарықтағы операциялар: ең икемді құралдардың бірі
Дамыған елдерде ақша-несие саясатының ең икемді әдістерінің бірі — ашық нарықтағы операциялар. Оның мәні — ақша нарығына ықпал ету үшін бағалы қағаздарды сатып алу немесе сату.
Бұл саясаттың негізгі мақсаты — бағалы қағаздарға және банк акцептілеріне сұраныс пен ұсынысты бақылау арқылы коммерциялық банктердің мінез-құлқын бағыттау. Ашық нарықтағы операцияларды басқару арқылы орталық банк кредиттік мекемелердің өтімділік деңгейін реттей алады.
Нәтижелілік қандай факторларға байланысты?
Құнды қағаздардың бағамы, әдетте, мерзіміне қарай сараланады. Дегенмен ашық нарық саясатының тиімділігі көптеген шарттарға тәуелді. Кәсіпкерлер мен халық тарапынан несиеге сұраныс төмендеген кезде коммерциялық банктер орталық банктің бағалы қағаздарын сатып алуға бейім болады. Ал коммерциялық банк несие берудің тиімді шарттарын көрсе, қайтадан бағалы қағаздарды алуы да мүмкін.
Егер өтімділікті қолдау қажет болса, орталық банк кері сатып алу тетіктерін қолдана отырып, нарықта сатып алушы ретінде шыға алады.
Қандай құралдармен жүзеге асады?
Әдетте орталық банк ашық нарық саясатын қазынашылық вексельдер, пайызсыз қазынашылық куәліктер, сондай-ақ жергілікті билік органдары мен үкіметтің қарыздық міндеттемелері арқылы жүргізеді.
- Қазынашылық вексель — 3 айдан 6 айға дейінгі қысқа мерзімді мемлекеттік қарыз құралы; пайыз төлемейді, бірақ номиналынан төмен бағамен сатылады.
- Қазынашылық куәлік — мемлекеттің (немесе федералдық деңгейдің) ұзағырақ мерзімді қарыз құралы (мысалы, федералдық теміржол міндеттемелері).
Міндетті резервтер: банк өтімділігі мен ақша массасын реттеу
Шетел тәжірибесінде ақша-несие бақылауының маңызды әдістерінің бірі ретінде минималды (міндетті) резервтер саясаты қолданылады. Минималды резерв — заңмен бекітілген мөлшерге сай коммерциялық банктің орталық банктегі міндетті салымы.
Резерв көлемін өзгерту арқылы орталық банк коммерциялық банктердің несие беру қабілетіне ықпал ете алады. Міндетті резервтердің пайда болуы коммерциялық банктердің қолма-қол төлемдер бойынша өтімділік қорына қажеттілігімен байланысты.
Қазіргі міндетті резервтердің негізгі функциялары
- коммерциялық банктің төлем қабілеттілігінің белгілі бір деңгейін қамтамасыз ету;
- ақша массасын реттеудің және коммерциялық банктердің несие беру әлеуетіне ықпал етудің құралы болу.
Қазақстандағы жағдай және дамыту қажеттілігі
Қазақстан Республикасында коммерциялық банктер үшін міндетті резервтер бойынша тіркелген мөлшерлеме бекітілген. Алайда бұл саясат әлі толық дамымаған: салымдардың түрі, көлемі мен мерзімі жеткілікті деңгейде ескерілмейді. Сондықтан шетел тәжірибесін зерделеу және бейімдеу маңызды.
Елдер тәжірибесі: АҚШ және Германия
Міндетті резерв нормасы көбіне салымдардың көлемі және түрі бойынша жіктеледі. Мысалы, АҚШ-та мерзімсіз салымдар бойынша резерв нормасы мерзімді және жинақ салымдарға қарағанда жоғары болады.
Германияда міндетті резерв нормалары Бундесбанк туралы 1957 жылғы заңмен реттеледі: ағымдағы салымдар үшін максималды деңгейі 30%, мерзімді депозиттер үшін 20%, жинақ салымдары үшін 10%-тен аспайды. 1991 жылы Бундесбанк бекіткен орташа резерв нормасы мерзімсіз салымдар үшін 12,10%, ал жинақ салымдары үшін 4,15% болған.
Резерв нормасы жоғарыласа не болады?
Егер міндетті резерв нормасы жоғары болса, орталық банк коммерциялық банктердің иелігіндегі ақша көлемін қысқартады. Бұл олардың несие беру мүмкіндігін төмендетіп, нәтижесінде несие бойынша пайыздардың өсуіне әкелуі ықтимал. Резерв нормасы төмендесе, керісінше әсер байқалады.
Қарапайым мысал
Егер А кезеңінде міндетті резерв нормасы 9% болса, банктерде салымдардың 91%-і қалады, бірақ клиенттер алдындағы міндеттеме 100% көлемінде сақталады. Егер орталық банк норманы 15%-ке көтерсе, банктерде депозиттердің тек 85%-і қалады, алайда банк клиентке бәрібір 100% салым бойынша қызмет көрсетеді.
Банктердің «айналып өту» тәсілдері
Коммерциялық банктер кейде міндетті резервтердің қатаң саясатын айналып өтудің амалдарын іздейді. Негізгі тәсілдер:
- ашық нарықтағы бағалы қағаздарды орталық банкке сатып, активтер көлемін қысқарту (әсіресе орталық банк сатып алуға міндетті болғанда), соның нәтижесінде өтімділікті арттыру;
- орталық банктің қайта қаржыландыру лимиттері толық пайдаланылмаса да, вексельдерді қайта есептеу тетігін белсендірек қолдану;
- ұзақ мерзімді бағалы қағаздарды клиенттерге сату арқылы депозиттердің жалпы көлемін төмендету және сол арқылы резервтік міндеттемені қысқарту.
Міндетті резерв нормаларын реттеу тек ағымдағы несие капиталы нарығына әсер етіп қоймай, болашақтағы несиелік операциялардың құрылымын да өзгертуі мүмкін. Сондықтан бұл құралдың кемшілігі — жедел әрі нәзік реттеу қажет болған жағдайларда жеткілікті икемді болмауы.
Іріктемелі (селективті) ықпал ету құралдары
Ақша-несие ықпалының жалпы құралдарымен қатар орталық банктер іріктемелі әдістерді де қолданады. Оларға мыналар жатады:
- банктік несиелерге шектеулер белгілеу;
- несиенің жекелеген түрлерін бақылау;
- қор және фьючерстік операцияларды бақылау;
- міндетті инвестициялар нормативі.