Ыбырай Алтынсариннің діни көзқарастары

Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармашылығы жан-жақты зерттелді деуге болады. XIX ғасырдың 70-жылдарынан бастап-ақ Бүкілресейлік география қоғамының Орынбор бөлімінде оның мақалалары талқыланып, баспаға ұсынылған. Кейін «Оренбургский листок», «Дала уалаятының газеті», «Айқап» сияқты басылымдарда пікір-тұжырымдар жарияланып, арнайы монографиялар да жазылды.

Дегенмен зерттеулердің көбінде шет қалып келген бір еңбек бар: 1884 жылы Қазан университетінің типографиясында араб әрпімен жарық көрген «Шариат ул-ислам — Мұсылманшылықтың тұтқасы» атты кітабы. Бұл еңбек кейін қайта басылмаған; аты аталғанымен, терең талдана бермеді. Тек соңғы жылдары тарихи мұраға біржақты қараудан арылған тұста ғана баспасөзде оның үзінділері жарияланды. Ендігі міндет — еңбектің толық нұсқасын жариялап, жан-жақты зерттеу.

Адам танымы дамуының бір қыры — жаратылыстан тыс құдіретті күш бар деп сенуден туындаған дін құбылысы. Бұл — дүниежүзі халықтарының бәріне тән құбылыс. Ф. Энгельс мәдениеті қалыптасқан халықтардың даму сатысында табиғат күштерін бейнелеу арқылы түсіндіруге ұмтылғанын, сол ұмтылыстың көптеген жерде құдайлар туралы түсініктерді қалыптастырғанын атап өтеді.

Әлемге кең тараған діндердің бірі — ислам (арабша «бағыныштылық», «өзін бағыштау» мағынасына жуық). Ол Батыс Арабияда VII ғасырда араб тайпаларын біріктіру және мемлекет құру қажеттігімен байланысты қалыптасты; кейін араб халифатының күшеюі нәтижесінде Таяу Шығыс пен Африка халықтарына кең жайылды.

Исламды ұстанушылар «мұсылмандар» аталғандықтан, кейде «мұсылман діні» деп те айтылады. Ислам дәстүрі бойынша, бұл дінді уағыздаушы пайғамбар — Мұхаммед (570–632). Негізгі сенім — жаратушы құдіреттің бірлігі: Алла — ең жоғары күш-құдірет, барлық нәрсе Оның қалауымен болады.

Қазақ арасында ислам ертеректе тараған болуы ықтимал. Дін иелері Құранды қазақшаға аударуды күнә санағандықтан, сүрелер мен аяттар көбіне арабша жатталып, мағынасы толық түсіндірілмей оқылуы дағдыға айналған. Мұның ел әдебиетіндегі ізі айтыс-тартыстардан да байқалады.

Қазақ ауыз әдебиетінде және Бұқар, Шортанбай сияқты ақындар шығармаларында дінге қатысты кейіпкерлер мен оқиғаларға сүйенген аңыз-әңгімелер мол. Сондай-ақ Мекке мен Мединеге сапар шегіп, «қажы» атану дәстүрі де белгілі бір кезеңдерде ел өмірінен едәуір орын алғаны аңғарылады. Мәселен, 1862 жылы «Кім хажының рахатнамалары» деген атпен Меккеге барған жолаушылардың көрген-білгені кітап болып басылғаны айтылады.

Құран мәтінін түсініктемемен қазақтарға жеткізуді көздеген тұлғалардың бірі — Ыбырай Алтынсарин. Ол әкзегетикалық дәстүрге (діни негіздерді түсіндіру, талдау, түсіндірме жазу) сүйеніп, өз ой-тұжырымдарын қоса отырып «Мұсылманшылықтың тұтқасы» атты еңбегін жазды. Араб әрпімен жазылған, 76 беттен тұратын бұл кітап аймақта Құран аяттарын түсіндірмемен берудің алғашқы үлгілерінің қатарында аталады.

Ыбырайдан кейін осы бағытты жалғастырушының бірі — Шәкәрім. Оның «Мұсылмандық шарты» (1912) еңбегімен салыстырғанда, дәстүр жалғастығы, кейбір үндестіктер мен қайталаулар байқалады. Дегенмен екі еңбек те — өз авторларының ағартушылық мұраттарын танытатын дербес, күрделі туындылар.

Алтынсариннің хаттарына қарағанда, кітаптың жарыққа шығуы оңай болмаған. Қолжазбаға қатысты жауаптың кешігуі, оқу құралының тағдырына алаңдауы, баспа мен цензура мәселесі туралы жазбалары бар. Кітаптың титул бетінде 1883 жылдың 24 қазанында Петербургте баспаға рұқсат берілгені көрсетіледі. Ақыры «Мұсылманшылықтың тұтқасы» Қазан университетінің баспаханасынан 1884 жылы жарық көрді.

Автордың өзі атап өткендей, кітап сыртқы пішіні жағынан да мұсылманша болып шықпаса, қазақ арасында сенімсіздік туып, «қолайсыз әңгімелерге» қалуы мүмкін еді. Сондықтан ол мазмұнды түсінікті ету мен дәстүрлік қабылдауды үйлестіру жолын іздеген.

Еңбекте Құранның қай басылымы негіз болғанын дәл айту қиын. Дегенмен кіріспесінде аяттар мен хадистердің, сондай-ақ өзге де «иғтибарлы» (беделді) кітаптардың салыстырылып, бірнеше рет тексеріліп жазылғаны ескертіледі. Бұл — автордың мәтінге жауапкершілікпен қарағанын және «ең керекті жерлерін» іріктеу принципін ұстанғанын көрсетеді.

Кітаптың алғашқы беттерінен-ақ ағартушылық мақсат анық байқалады. Табиғаттың ғаламаттары — күн, ай, жұлдыз, мұхит, теңіз, таулар, өзендер, орман-тоғай, сан түрлі тіршілік иелері суреттеліп, адам баласы оларды ақыл-оймен танып, өз пайдасына жарата алатыны алға шығарылады. Бұл — Алтынсарин дүниетанымындағы рационалистік бағыттың көрінісі.

Осы логикамен әлем жаратылысы, ақыл мен даналықтың маңызы айтылғаннан кейін ғана діни ұғымдарға өтеді. «Дін ғылымы» туралы ойды екі жолдың (жақсылық пен жамандық, рұқсат пен тыйым) таңдауы ретінде түсіндіріп, адамның жауапкершілігін де алдыңғы қатарға қояды: таңдаудың ықтияры адамға берілген, ал мәнін түсініп үйрену — білімнің бір саласы.

«Мұсылманшылықтың тұтқасы» — Алтынсариннің мектеп ашып, оқулық жазып, қоғамдық санаға ықпал еткен үлкен ағартушылық еңбектерінің қатарындағы маңызды туынды. Ол ислам канондарын таныстырумен ғана шектелмей, оларды гуманистік және тәрбиелік арнаға бұруға ұмтылады.

Ғасырлар бойы ислам өмір сүргенімен, қазақ қауымы тұтасымен фанатизмге бой алдырмай, сыни көзқарасты белгілі дәрежеде сақтап қалды. Мұндай мәдени-парасаттық тепе-теңдіктің қалыптасуына ағартушы-демократтардың еңбегі де ықпал етті. Сондықтан бұл еңбекті толық жариялау, мәтіндік және идеялық тұрғыдан зерттеу — ұлттық рухани мұраны танудағы маңызды міндеттердің бірі.