ОРХОН – ЕНИСЕЙ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Орхон–Енисей ескерткіштерінің зерттелу тарихы
Орхон–Енисей ескерткіштерінің зерттелу тарихы XVII ғасырдың екінші жартысынан басталады. Көне жазу туралы алғашқы хабарды 1662 жылы Амстердам қаласының бургомистрі Н. Витзен бергені айтылады. 1697 жылы Тобыл қаласының бояры С. Ремезов «Сібір қалаларының шөл далалары мен таулы жерлерінің чертежі» атты еңбегін жариялап, онда Талас бойындағы «Орхон тасы» деп белгіленген жерді көрсетеді. Зерттеушілердің пікірінше, бұл орын 1896–1898 жылдары табылған Талас ескерткіштері орналасқан өңірмен сәйкес келеді.
Ескерткіш үлгілерінің алғаш жариялануы Сібірде айдауда болған швед офицері Ф. И. Табберт–Страленбергтің есімімен байланысты. Ол 1730 жылы шыққан «Еуропа мен Азияның солтүстік және шығыс бөлімдері» атты еңбегінде көне мұралар туралы қызықты деректер келтіреді. Сонымен бірге өңірді аралаған Д. Е. Мессершмидтің күнделік жазбаларында да көне түркі жазуларының кейбір үлгілері туралы мәліметтер ұшырасады.
Орхон мәтіндерінің мазмұны және жанры
Бүкіл әлемге әйгілі «ақын тас», «жыршы тас» атанған Орхон ескерткіштері (VIII ғасыр) — Білге қағанға, Күлтегінге, Тоныкөкке арналған құлпытастардағы жазулар. Бұл мәтіндерде VIII ғасырдағы іргелі мемлекет — Түркі қағанаты құрамындағы көптеген рулардың өзара қақтығыстары, жорықтары мен соғыстары суреттеледі.
Мәтіннің маңызды өзегі
- Басты кейіпкерлер — қағандар мен бектер, бірақ мәтіннен қара халықтың ауыр тұрмысы да аңғарылады.
- Зерттеушілердің бір тобы оны тарихи деректер жиынтығы десе, енді бір тобы тарихи-ерлік жыры ретінде таниды.
Әліпби: ең алғашқы түркі жазуы және шығу тегі туралы пікірталас
Енисей, Орхон және Талас жазба ескерткіштерінің тілі туралы сөз қозғаудан бұрын, оларда қолданылған әліпби жайын атап өткен жөн. Түркі тілдері тарихындағы ең алғашқы әліпби осы жазуларға тән деп есептеледі. Дегенмен жазудың тарихи тамыры мен таралу жолдары туралы бүгінге дейін толық бірізді тұжырым жоқ.
Арамей бастауын жақтайтын көзқарас
В. Томсен, В. Радлов, С. П. Толстов, П. Мелиоранский, С. Доннер, Е. Блоше сияқты ғалымдар Орхон–Енисей таңбаларының арамей жазуынан тарағанын айтады. Бұл пікір бойынша, арамей жазуы финикия негізінде қалыптасып, көне еврей және сирия әліпбилерімен туыстас жүйе ретінде сипатталады.
Таралу бағыты жөніндегі болжамдар
В. Радлов, С. В. Киселев және И. А. Батманов жазудың шығыстан емес, батыстан келуі ықтимал деп топшылайды. Тарихшы С. Г. Кляшторный әліпбидің Орта Азияға арамей әліпбиін қолданған ирантілді батыс көршілер арқылы ауысуы мүмкіндігін айтады.
Бағалау және қарсы пікірлер
П. Мелиоранский Енисей мен Талас жазулары «таңбалар негізінде пайда болды» деген пікірді сынға алғанымен, көне түркі таңбалары бұл жазудың қалыптасуына негіз болуы мүмкіндігін толық жоққа шығармайды.
Г. Вамбери әліпбидің «ықшам емес» екенін алға тартып, оны VI–VIII ғасырлардағы түркі тайпаларының қолданысына күмәнмен қарайды. Ал П. Мелиоранский, керісінше, Енисей, Орхон және Талас әліпбиі сол дәуірдің қажеттілігін өтеп, түркі тілдерінің дыбыстық ерекшеліктерін дәл бере алғанын атап өтеді.
Ең көне қабат: Енисей жазбалары және графикалық алшақтық
Көптеген ғалымдардың пайымдауынша, аталған жазулардың ішіндегі ең көнесі — Енисей жазба ескерткіштері. В. Радлов, П. Мелиоранский, С. Е. Малов сияқты зерттеушілер Орхон жазуымен салыстырғанда Енисей жазуы әлдеқайда ертерек қалыптасқан деп есептейді. Сонымен қатар Енисей, Орхон және Талас жазулары кең аумаққа тарағандықтан, олардың арасында жазылу ерекшеліктері (графикалық айырмашылықтар) да кездеседі.
Ашылуға апарған жол: Страленбергтен Ядринцевке дейін
XVIII ғасырдың басында орыс армиясының қолына түскен тұтқын швед офицері Филипп Иоганн Страленберг Сібірді аралап, Орхон өзенінің бойымен жоғары өрлейді. Ол бұл өңірден тіршіліктің белгісін көп байқай бермесе де, алыстан сағымға оранған жұмбақ тастар мен тас мүсіндерді көріп, таңданысын жасыра алмайды. Содан бері ғасырлар өтсе де, «Орхон ескерткіштері» аталған бұл мұралар дүниежүзі ғалымдарының назарын әлі күнге дейін аударып келеді.
XIX ғасырдың алғашқы ширегінде «Сибирский вестник» журналында Григорий Спасский бірқатар мәлімет жариялайды. Ол материалдар көп ұзамай латын тіліне аударылып, ғылыми ортаға кеңірек тарайды. 1875 жылы археологиялық қоғам Минусинскіге экспедициялар ұйымдастырып, 1889 жылы «Енисей жазбалары» деген атпен 32 таблицадан және 8 фотосуреттен тұратын атлас шығарады. Айта кетерлігі, жазудың кілті табылмаған кезеңде фин ғалымдарының бір бөлігі бұл мұраларды өз халқына телуге тырысқан.
Н. М. Ядринцевтің 1889 жылғы табысы
1889 жылы Н. М. Ядринцев Орхон өзені бойынан бұрын Енисей сағасы маңынан табылған жазбалардан әлдеқайда үлкен, төрт қырлы, қолдан қашалған биік тасты көреді. Ол тастың биіктігін шамамен 3,5 м, төменгі енін 1,32 м, жоғарғы енін 1,22 м деп сипаттайды. Тастың батысқа қараған бетінде қытайша мәтін, ал қалған қырларында руникалық жазу қашалған.
Көп ұзамай Ядринцев Ресей археологтарының VIII конгресінде Орхон бойындағы көне мұраларға ғылыми қауым назарын аударады. Осыдан кейін бұрын көбіне «Енисей ескерткіштері» деп аталып келген жазбалар «Орхон» немесе «Орхон–Енисей» жазулары деген атауға ие болды. 1892 жылы экспедициялар қорытындысы жазулар көшірмелерімен бірге екі үлкен атлас түрінде жарияланып, дүние жүзі ғалымдарының алдына аса күрделі міндет — жазудың сырын оқу міндетін қойды.
1893 жыл: Томсеннің шешімі және оқу принципі
Жазудың кілтін ашқан зерттеуші — Дания ғалымы, Копенгаген университетінің салыстырмалы тіл білімі кафедрасының профессоры Вильгельм Томсен. Ол оңтүстік Сібірден табылған Орхон–Енисей ескерткіштерін жүйелі зерттеп, 1893 жылы руникалық жазудың оқылу кілтін табады.
Оқу бағыты және алғашқы тірек сөз
Томсен мәтінді оңнан солға қарай оқу принципін негізге алады. Белгілі бір таңбалар тізбегін ол «тәңірі» (көк, аспан, құдай) мағынасындағы сөзбен сәйкестендіріп, дыбыстық мәндерді біртіндеп айқындайды.
Қытай мәтінімен салыстыру
Ескерткіштің бірінде кездесіп, екіншісінде кездеспейтін таңба тобының мәтін иесі — батырдың есімі болуы ықтимал екенін болжап, қытайша мәтіндегі Кюэ-те-гин атауымен салыстырады. Қытай тілінде сөз соңында «л» дыбысы тұрақты сақталмайтынын ескеріп, оны Күлтегін деп таниды. Сол сияқты қытайша Би-кя атауының Білге сөзімен қабысатынын көрсетеді.
«Түрк» этнонимі арқылы жаңа дыбыстарды табу
Томсен екі ескерткіште жиі қайталанатын таңбалар тобын тексеріп, алғашқы белгілі таңбалардан түр құрамын шығарады да, бұл сөз «түрк» болуы керек деген қорытындыға келеді. Осылайша ол «к» дыбысының таңбасын нақтылайды. Қытай мәтіндерінде халық атауы ту-кюэ деп берілетіні де тілдің түркі негізін қуаттайды.
Ескерткіштерді жасағандар да, ондағы негізгі тұлғалар да — түркі халқы, түркі жері, түркі батырлары екені мәтіннен анық байқалады. Көне түркі мұрасын қазіргі түркі халықтарының тарихи-мәдени бастауымен байланыстыра қарастыру — зерттеудің маңызды бағыты.
Орхон ескерткіштерінің аудармалары
Бүгінгі таңда Орхон ескерткіштерінің орыс тіліндегі жарияланған аудармаларының екі негізгі үлгісін атауға болады.
Мағыналық (қарасөз) аударма
Бұл бағытқа В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, С. Е. Малов аудармалары жатады. Мұнда негізгі мақсат — мәтін мазмұнын мүмкін болғанынша дәл жеткізу.
Өлең аудармасы
Екінші үлгі — И. Стеблеваның өлең түріндегі аудармасы. Бұл тәсіл мәтіннің көркемдік ырғақ-әуезін сақтауға ұмтылады.
Малов аудармасына қатысты ескертпелер
- Кей тұста басты мақсат мазмұнды жеткізу болғандықтан, жыр шумақтарының құрылымы толық сақталмай қалған.
- Жекелеген сөздердің баламасы дәл түспей, түпнұсқадағы кейбір сөздер түсіп қалатын жағдайлар кездеседі.
- Мәселен, Күлтегінге арналған кіші жазудың алғашқы шумағында «білге» сөзі берілмей қалды деген сын айтылады.