Қазақша рефераттар

Геосаясат түсінігі.

Геосаясат түсінігі

Геосаясат — белгілі бір мақсатқа жету үшін биліктің қалай қалыптасатынын және оның қалай сақталатынын түсіндіретін әдіс. Мемлекет деңгейінде бұл ұғым мемлекеттің мүдделеріне жету және өз қызметін атқару барысында саясатты, экономиканы және әскери қуатты қалай пайдаланатынын көрсетеді.

Мұндай талдаулар әдетте аймақтың жалпы географиялық және тарихи жағдайын қарастырып, сонымен бірге жекелеген мемлекеттердің саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуын салыстыра зерделеуге сүйенеді.

Орталық Азияның стратегиялық орны

Евразияның қақ төрінде орналасқан Орталық Азия көне Жібек жолындағы ең маңызды тораптардың бірі ретінде бірнеше ғасыр бойы стратегиялық маңызын сақтап келеді. Аймақтың үш тарапында ірі геосаяси күштер орналасқан: солтүстікте — Ресей, шығыста — Қытай, батыста — Еуропа. Осы тұрғыда Орталық Азия бір жағынан олардың арасындағы байланыс жолы, екінші жағынан өзара ықпалды тежейтін «буферлік» кеңістік ретінде де сипатталады.

Маккиндердің «Хартленд» тұжырымы

Британ ғалымы сэр Хэлфорд Маккиндер (1861–1947) Орталық Азияның орнына ерекше мән беріп, мынадай ой айтады: кім Орталық Азияға ықпал орнатса, Евразияға ықпал етеді; ал кім Евразияға ықпал етсе, әлемдік үстемдікке жол ашады. Бұл тұжырым Орталық Азияның ғаламдық геосаяси қатынастардағы салмағын айқын көрсетеді.

Тәуелсіздік және жаңа халықаралық күн тәртібі

1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан тәуелсіз мемлекеттер ретінде қалыптасты. Алайда қырғи-қабақ соғыс аяқталғанына қарамастан, бұл елдердің халықаралық саяси және экономикалық қатынастардағы орны бастапқы кезеңде әлсіз болды. Бай мәдениет пен алуан дәстүр де ұзақ уақыт бойы әлемдік ықпалды орталардың назарын жеткілікті деңгейде аударта алмады.

2001 жылдан кейінгі өзгеріс

АҚШ-тағы 11 қыркүйек оқиғаларынан кейін АҚШ Ауғанстанға әскер кіргізді. Нәтижесінде Орталық Азия аймағы анти-террорлық шаралардың маңызды тірек кеңістігіне айналып, халықаралық қауымдастықтың назарын күшейтті.

Геосаясат ұғымының қалыптасуы және ХХ ғасырдағы қолданылуы

ХХ ғасырдың алғашқы жартысында «геосаясат» ұғымын сыртқы саясаттың түсіндіру тілі ретінде алғаш жүйелі қолданған бағыттардың бірі — нацизм кезеңіндегі идеологиялық мектептер болды. Бұл тұста геосаяси ойдың негізін қалаушылар қатарында неміс географы Фридрих Ратцель жиі аталады. Оның ұлт тарихы «лебенсраум» (өмір сүру кеңістігі) арқылы қалыптасады дейтін идеяларын кейін доктор Карл Хаусхофер дамытты.

Институттандыру және ықпал арналары

Хаусхофер Мюнхен университеті жанынан Геосаясат институтын құрып, геосаяси тұжырымдарды академиялық әрі қолданбалы деңгейде жүйелеуге ықпал етті. Кей деректерде бұл орта түрлі жабық ұйымдармен астасып жатқан құрылымдар ретінде де сипатталады.

Жоспарлар және аймақтық бөліністер

Хаусхофер мектебіне қатысты ең көп талқыланатын тұстардың бірі — ықпал аймақтарын «үлестіру» сипатындағы жобалар. Кейін Рудольф Гесс атымен байланыстырылатын нұсқаларда Еуразия кеңістігін бірнеше державаның ықпал белдеулеріне бөлу идеясы айтылады. Бұл үлгілерде Орталық Азияның орны әрқалай көрсетіледі және ол кезеңдегі Британ империясының Үндістан мен Ауғанстандағы ықпалы ескерілетіні байқалады.

1939 жылы Англиямен байланыс орнату әрекеттері, кейін Германияның «Теңіз арыстаны» жоспары мен КСРО-ға қарсы «Барбаросса» жоспарына ауысуы — геосаяси есептердің әскери стратегиямен қалай қабаттасатынын көрсететін тарихи эпизодтар ретінде қарастырылады.

Қазақстанның геосаяси болмысы: негізгі қырлар

Әрбір тәуелсіз мемлекет дүниеге келісімен саяси кеңістікте өз орнын айқындап, көршілерімен және алыс мемлекеттермен қатынас бағытын қалыптастырады. Қазақстан жағдайында ішкі құрылымның күрделілігі оның геосаяси бағдарын да көпқабатты етеді. Осыны ескере отырып, Қазақстанның саяси кеңістіктегі бейнесін мынадай қырлармен сипаттауға болады:

  • Экономикалық әлеуеті: мол табиғи байлық пен халықтың бейімделгіштігі және жастық құрылымы ұзақмерзімді өсімге негіз бола алады.

  • Географиялық орны: батыс–шығыс және оңтүстік–солтүстік бағыттардағы көпірлер мен тораптардың түйіскен нүктесі ретінде транзиттік мүмкіндігі жоғары.

  • Этнодемографиялық қыры: түркі әлемімен тарихи-мәдени сабақтастық және өңірлік орналасу факторлары Қазақстанның аймақтық мәнін арттыра түседі.

  • Зайырлылық ұстанымы: жаһандық діни қайшылықтардың біріне біржақты кірікпей, ішкі тұрақтылық пен көпвекторлы қатынасқа мүмкіндік береді.

Осы геосаяси алғышарттар Қазақстанның бүгіннен бастап сыртқы саяси ниеті мен ұзақмерзімді бағытын қалыптастыруда негіз ретінде ескерілуі тиіс.

Қазақстандағы геосаяси зерттеулер және ғылыми пікірталас

Қазіргі саясат әлемінде геосаясат — саясаттанушылар, тарихшылар және өзге де зерттеушілер терең үңіле қарайтын маңызды ғылыми сала. Әлемдегі құбылыстар мен оқиғалар олардың шынайы себеп-салдарын, орын алу логикасын және өңірлік ерекшеліктерін салыстырмалы түрде талдауды талап етеді. Бұл бағыт Қазақстандық саясаткерлер мен ғалымдардың да назарында.

Негізгі еңбектер және аударма қажеттілігі

Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты аясында геосаясат тақырыбындағы бірқатар еңбектер таныстырылды. Атап айтқанда, профессор Марат Шайхутдиновтің геосаясат, жаһандану және ұлттық қауіпсіздік мәселелеріне арналған бірнеше зерттеуі, сондай-ақ саяси ғылымдар докторы Мұрат Лаумулиннің Орталық Азия мен Қазақстанның қазіргі саясаттанудағы орны туралы еңбегі осы бағыттағы талдауларды кеңейтеді.

Бұл зерттеулерде Қазақстанның әлемдегі орны, тарихи дамуы мен бүгінгі рөлі жөніндегі шетелдік саясаттанушылардың көзқарастарын салыстыра қарау қажеттігі баса айтылады. Сонымен бірге орыс тілінде жазылған еңбектердің қазақ тілді оқырманға сапалы аударма арқылы жетуі өзекті екені де назарға алынады.

«Дөңгелек үстел» форматындағы талқылауларда саясаттанушылар мен ғалымдар еңбектердің құндылығын атап өтіп, қазіргі геосаяси жағдай жөніндегі ойларын ортаға салды. Мұндай пікір алмасулар ұлттық мүддені айқындау, өңірлік тәуекелдерді бағалау және сыртқы саясаттың қолданбалы бағыттарын нақтылау үшін маңызды.