Әңгімелеуге үйрету
Оқу-әдістемелік құжат
«Тіл дамыту әдістемесі және мәнерлеп оқу практикумы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен
Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, Тарих-педагогика факультеті, Жалпы педагогика және этнопедагогика кафедрасы.
- Мамандық
- 050101 — Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу
- Оқу формасы
- Күндізгі
- Кредит саны
- 2
- Жалпы сағат
- 90
Ресми негіздеме және бекіту
Оқу-әдістемелік кешен Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің 2005 жылғы 11 мамырдағы №289 бұйрығымен бекітілген мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандартына, мамандықтың типтік оқу жоспарына және пәннің типтік оқу бағдарламасына сәйкес, сондай-ақ университеттің жұмыс оқу жоспары негізінде әзірленді.
Құрастырушы
Худайбергенова Г.А. — аға оқытушы
Қаралуы және бекітілуі
- Кафедра мәжілісі: №1, 01.09.2010
- Факультеттің ОӘК: №1, 02.09.2010
Жауапты тұлғалар
- Кафедра меңгерушісі
- п.ғ.к., доцент м.а. Қайбульдаева Г.
- ОӘК төрайымы
- п.ғ.к., доцент м.а. Мелдебекова Ү.
Кіріспе
Пәннің қысқаша сипаттамасы
«Тіл дамыту әдістемесі және мәнерлеп оқу практикумы» курсы болашақ тәрбиешілердің кәсіби білімін, практикалық іскерлігін және ең маңыздысы — ана тілін еркін меңгеруін, сөйлеу мәдениетінің жоғары деңгейін қалыптастыруды көздейді. Тәрбиеші мамандығында сөз саптауы, тілдік қарым-қатынас, ойды анық әрі әсерлі жеткізу — кәсіби құзыреттіліктің өзегі.
Баланың таным көкжиегін кеңейтіп, тұлғалық санасын қалыптастыруда педагог ең алдымен сөз арқылы ықпал етеді. Тәрбиешінің мәнерлеп оқуы мектеп жасына дейінгі балаларды көркем әдебиетпен таныстырып, әдеби мәтінге қызығушылық пен эстетикалық талғамды орнықтырады.
Көркем шығарманың мазмұнын балаға айқын, әсерлі жеткізу үшін тәрбиеші мәнерлеп оқу принциптерін ғана емес, балаларға арналған мәнерлеп оқу әдістемесін де терең меңгеруі тиіс. Сондықтан мәнерлеп оқу мектепке дейінгі мамандарды кәсіби даярлау жүйесінің маңызды буыны болып табылады.
Мақсаты
Болашақ тәрбиешілерге тіл дамыту әдістемесі мен мәнерлеп оқу практикумын меңгерту; арнайы жаттығулар арқылы студенттердің мәнерлеп сөйлеу техникасын және интонациялық-екпіндік мәдениетін дамыту; көркем шығарманы өнер ретінде оқу теориясымен таныстыру; түрлі жанрдағы мәтіндерді орындау, талдау және әдістемелік тұрғыдан сараптау дағдыларын қалыптастыру.
Міндеттері
- Әдеби жанрлардың ерекшеліктерін терең түсінуге баулу және әдеби-танымдық көкжиекті кеңейту.
- Балаларға арналған көркем шығармаларды мәнерлеп оқу, сондай-ақ әртүрлі жанрдағы шығармаларды әңгімелеу ерекшеліктерін меңгерту.
- Көркем мәтінмен жұмыс жүргізудің әдістемесін қалыптастыру.
- Оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастыруға дайындау және балалармен, ата-аналармен кәсіби қарым-қатынас дағдыларын дамыту.
Пререквизиттер
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе», «Педагогиканың жалпы негіздері».
Постреквизиттер
«Педагогикалық шеберлік», «Ойынның психологиялық-педагогикалық негіздері», «Оқу-таным әрекетін ұйымдастыру», «Мектепке дейінгі тәрбие жұмысын ұйымдастыру және басқару».
Жұмыс оқу жоспарынан үзінді
| Семестр | Лекция | Практикалық | ОБСӨЖ | СӨЖ |
|---|---|---|---|---|
| 3 семестр | 15 | 15 | 30 | 30 |
| 4 семестр | 15 | 15 | 30 | 30 |
Пән сағатының бөлінуі (тақырыптар)
Төменде курс мазмұны негізгі тақырыптар бойынша жүйеленіп берілген. Әр бөлім мектепке дейінгі ұйымдағы тіл дамыту жұмысының теориялық негіздерін және практикалық әдістемесін қамтиды.
1) Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі
- Тіл дамытудың мақсаты мен міндеттері, бала тәрбиесіндегі ана тілінің маңызы.
- Психологиялық-педагогикалық және лингвистикалық негіздері: байланыстырып сөйлеу, сөздік қор, грамматикалық құрылым, дыбыстау мәдениеті.
- Бағдарламалардағы тіл дамыту жұмысының орны: «Бөлбөбек», «Балабақшада оқыту және тәрбиелеу» және вариативті бағдарламалар.
- Тіл дамытуға әсер ететін әрекеттер: қарым-қатынас, ойын, оқу, еңбек.
2) Балалардың тілін дамыту құралдары мен әдістері
- Негізгі құралдар: ана тілінде сөйлеуге үйрету, ересек–бала қарым-қатынасы, көркем әдебиет, мәдени тілдік орта және тәрбиешінің сөзі.
- Әдістерді жіктеу: көрнекілік, сөздік, практикалық әдістер; сөз бен көрнекіліктің байланысы.
- Әдістемелік тәсілдер: сөздік, көрнекілік, ойын тәсілдері; негізгі және жанама тәсілдер; тәсілдерді кешенді қолдану.
3) Байланыстырып сөйлеуді дамыту әдістемесі
Байланыстырып сөйлеудің теориялық негіздері: диалог және монолог, ситуациялық және контекстік сөйлеу, мектепке дейінгі кезеңдегі дамудың ерекшеліктері және мектептегі оқуға ықпалы. Түрлі жаста диалогтық және монологтық тілді дамытудың мазмұны мен міндеттері қарастырылады.
4) Сәбилік шақтағы балалардың тілін дамыту
Ерте сәбилік шақта тілдің қалыптасуында қарым-қатынас жетекші рөл атқарады. Эмоционалды және бастамашыл қарым-қатынасты ұйымдастыру, бала мен ересектің бірлескен әрекеті, алғашқы сөздер мен сөйлемдерді айтуға үйрету, сондай-ақ топтық және жеке сабақтарды үйлестіру тәсілдері зерделенеді. Сабақтарда эмоционалды-ойын әдістерін және шағын фольклор жанрларын қолдану ұсынылады.
5) Диалогтық сөйлеу және әңгімелесу әдістемесі
Күнделікті қарым-қатынас барысында ересектің баламен әңгімесі диалогтық сөйлеуді қалыптастырудың негізгі арнасы болып саналады. Әр жаста жетекшіліктің күрделенуі, сұрақ қою мәдениеті, балалар жауабына қойылатын талаптар және тәрбиешінің ұжымдық әрі жеке дара әңгімелесуі қарастырылады.
- Сөздік нұсқау, дидактикалық және қимыл-қозғалыс ойындары.
- Бірлескен іс-әрекет арқылы тілдік ситуация құру.
- Ауызекі сөйлеудің сөздік қор, грамматикалық құрылым және дыбыстау мәдениетін қалыптастырудағы маңызы.
Әңгімелесу құрылымы
- Балаларды әңгімелесуге алдын ала даярлау.
- Ойлау және тіл белсенділігін басқару, түрлі сұрақтарды сауатты қолдану.
- Көрнекі және әдеби-көркем материалдың орны мен рөлі.
- Балалардың жауаптарына қойылатын талаптар және кері байланыс.
6) Монологтық сөйлеу
Монологтық сөйлеуді қалыптастырудың негізгі әдістері ретінде әңгімелеу және қайта айтып беру қарастырылады. Әдеби шығарманы әңгімелеудің түрлері (мәтінге жақын, қысқа/тұжырымды, таңдау бойынша, мазмұнын өзгерту, шығармашылық толықтыру енгізу), мәтінді іріктеу талаптары және жастағы күрделену динамикасы талданады.
7) Әңгімелеуге үйрету әдістері (көрнекілік негізінде)
Ойыншық, бұйым және сурет бойынша әңгімелеу: суреттеу және сюжетті әңгімелердің құрылымы, сенсорлық тәрбиені ескеру, сабақта көркем сөзді қолдану, сахналандыру элементтері. Картина бойынша әңгімелеуге үйретудің қабылдау ерекшеліктері, заттық және сюжеттік картиналарды түсіну, сұрақ қою стратегиясы, үлгі мен бағалаудың маңызы қамтылады.
8) Ойша әңгімелеу (жеке және ұжымдық тәжірибе бойынша)
Баланың жеке тәжірибесі мен жас ерекшелігіне сай тақырып таңдау, сабақ құрылымы, тілдік әрекетке жетекшілік ету, ұжымдық тәжірибені мәтін ретінде құрастыру және талдау. Қиял бойынша әңгімелеу арқылы сөздік шығармашылықты дамыту, шығармашылық әңгіменің түрлері мен педагогикалық шарттары, сондай-ақ талдап сөйлеуге үйретудің (түсіндіру, қорытынды жасау) негіздері қамтылады.
Жалпы қорытынды
Лекцияның күнтізбелік-тақырыптық жоспары (үзінді)
Төмендегі кестеде лекция тақырыптарының қысқаша мазмұны берілді. (Берілген мәтін үзіндісі 7-тақырыпқа дейін қамтиды.)
| № | Тақырып | Негізгі бөлімдер | Сағат |
|---|---|---|---|
| 1 | Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі | Мақсат-міндет; ана тілінің маңызы; психопедагогикалық және лингвистикалық негіздер; бағдарламалар; әдіс пен мазмұнды іріктеу. | 2 |
| 2 | Тіл дамыту құралдары мен әдістері | Құралдар (қарым-қатынас, көркем әдебиет, тілдік орта); әдістерді жіктеу; сөздік/көрнекілік/практикалық әдістер; тәсілдер. | 2 |
| 3 | Байланыстырып сөйлеуді дамыту | Диалог/монолог; ситуациялық/контекстік сөйлеу; даму ерекшеліктері; мектепке ықпал; дағдыларды қалыптастыру. | 2 |
| 4 | Сәбилік шақтағы тіл дамуы | Қарым-қатынас рөлі; эмоционалды-ойын әдістері; топтық және жеке сабақ; шағын фольклор жанрларын қолдану. | 2 |
| 5 | Диалогтық сөйлеу | Күнделікті әңгіме; сұрақ қою талаптары; ұжымдық және жеке әңгімелесу; дидактикалық ойындар; әңгімелесу құрылымы. | 2 |
| 6 | Монологтық сөйлеу | Әңгімелеу және қайта айту; әңгімелеу түрлері; мәтін іріктеу; жас ерекшелігі бойынша талаптың күрделенуі; сабақ құрылымы. | 2 |
| 7 | Әңгімелеуге үйрету әдістері | Ойыншық/бұйым/сурет бойынша әңгіме; суреттеу және сюжеттік әңгіме; сенсорлық тәрбие; көркем сөзді қолдану. | 2 |