Көздің жасым төгілме

Бұл зерттеу еңбегінде сөз болатын тұлға — Торғай өңірінен шыққан аяулы перзенттердің бірі Бәлдік Байтоғайұлы. Ол өз заманында исі қазаққа қадірі бар, көзі ашық азаматтардың қатарында болған, Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлымен пікірлес, мақсаттас тұлға ретінде танылады.

Халқы үшін жанын салып, жоқ-жітікке қайырымы мол, ұлт аты аталса қасық қанын қиюға әзір тұратын азамат ретінде ел жадында қалған. Бәлдік Байтоғайұлы қалыптасу жолында Ахмет пен Міржақыптан ғылыми-мәдени тұрғыда көп мағлұмат алып, олардың ізгі ойларын ел арасына таратушылардың бірі болды деуге негіз бар.

Ақын әрі сауатты Бәлдік өз туған Қызбел ауылында алғаш мектеп ашып, балаларды сауаттандыруға үлес қосқан. Өз отбасындағы жағдайына қарамастан, қолындағы күш-көлік атан-өгізін бір баспанаға айырбастап, жаппай сауаттануға жол ашып бергені айтылады. Ел аузында бұл орын «Бәлдіктің мектебі» аталып, құжат жүзінде «Міржақыптың мектебі» болып қалған.

Бәлдік көп жылдар бойы Қызбел өңірінде болыстық қызмет атқарған. Ел әңгімесінде болыстыққа ұсыну үшін сайлауға түскен екі азаматқа қапшық беріліп, қайсының қапшығында тас көп жиналса, соған халық сенімі жоғары деп танылғаны айтылады. Осы жолы Байтоғайұлы Бәлдік жеңіске жеткен.

Білімнің құнын ерте таныған Бәлдік ұрпағын да оқуға жетелеп, жоғары білім алуға баулыған. Оның бауырлары мен балаларының оқу іздеп Алматы мен Мәскеуге бет алуы — әулет ішінде ағартушылық дәстүрдің берік болғанын көрсетеді.

Тетелес інісі Балқай Байтоғаев жоғары білімді педагог ретінде елге қызмет етіп, аудандық ағарту саласында жемісті еңбек еткен. Балқайдың ықпалымен Айдарбек, Жарасхан, Қайырғали Бәлдікұлдары мұғалім болуды мақсат тұтып, ҚазМУ-дың тарих және әдебиет факультеттеріне оқуға түскен. Ал кенже інісі Қартбай Байтоғаев Мәскеудегі Ломоносов атындағы университеттің тарих факультетін таңдаған (1934 жылдар шамасы).

Алайда соғыс жылдарының қара бұлты талай шаңыраққа қайғы әкелді. Ел басына күн туған шақта Бәлдіктің балалары да өз еркімен Отан қорғауға аттанды. «Соғыс болмағанда ғой…» деген өкініш — сол кезеңнің ортақ мұңы болып қалды.

Қырық жыл мейлі өтсе де,
Қайғылар ізі өшкен бе?
Қамығып әлі отырам,
Ағалар еске түскенде.

Анық танып жүздерін көрмесем де,
Ағалап соңдарынан ермесем де,
Анам айтқан мұңды әуенмен ұялаған
Отан үшін мерт болған ер есімі.

Домбырашы біреуі, бірі әнші,
Өрім талдай өсіп ед бәрі сәнді.
Сұм соғысқа тап келді, қайтейін деп,
Аһ ұрумен өткерді ана жанды.

Соғыс өрті төнгенде қас-қағымда,
Оқып жүрген кездері ед Алматыда.
Ата-ана, туған елге қайрыла алмай,
Кете барды кек толып жас жанына.

Аттандық төртеуі де қорғауға Отан,
Өздері жоқ, хат жетті жазған жолдан.
Ана өзегін өкініш өртеп кетті,
Шығарып сала алмаған бірін қолдан.

Төрт өрім сол кеткеннен қайрылмады,
Өсер бас ұрпағынан айрылғаны.
Тым болмаса біреуі келер ме деп,
Ана көңіл үмітінен айрылмады.

Үмітін өшірмеді, жалғап кетті,
Көкейінде Ананың арман кетті.
Боздақтардың аты өшпесін, айта жүр деп,
Аманатын біздерге арнап кетті.

Үлкендер кетіп қалды еске алатын,
Өткендерден естелік біз алатын.
Ер есімі мәңгіге сақталсыншы,
Ұрпақтардан ұрпаққа апаратын.
            

Күз айының суық күндерінің бірінде Бәлдік жұқа күпәйкесін киіп, балшық күреп жүрген. Сол сәтте көктен таныс үн естілгендей болады. Қараса — Сарыарқаның қараша қазы төмендей ұшып, қалықтап барады. Бұл көрініс оның әлдеқашан шерменде болған көңілін одан әрі толқытты: көзіне жас келіп, құстар көзден ғайып болғанша қарап тұрады. Сол түні елге деген сағыныш пен ішкі арпалыс қосылып, «Арқаның қараша қазына» өлеңі туады.

Биік тау айналада тұрған қоршап,
Өң бойы өрім ағаш біткен самсап.
Бұлдырап таудан сулар ағып жатыр,
Көзбенен көргендерге емес жансақ.

Қолында жұмыскердің қайла, күрек,
Ұстаған оны бекем жуан білек.
Забойдан алтын кенін беріп жатыр,
Алдағы ташкесіне салып күреп.

Күз айы — сентябрьдің түні ұзарып,
Бұлттанған қара суық күн мұнарып.
Забойда жуатұғын науасына
Төменен машина тұр су шығарып.

Аққан су терең емес, саяз шалшық,
Мен дағы суда тұрмын күреп балшық.
Сол күні бригадирдің қосуымен
Тұр едім түстен кейін каналды ашып.

Сары уайым кенеттен төне қалды,
Көңілімді әлденеме бөле қалды.
Жері алыс, сүрегі ұзақ ауып келген
Көңіліме әлденеме келе қалды.

Сүйеніп күрегіме тұрғанымда,
Бір дауыс аспан жақтан келе қалды.
Келгенінен жақын келіп жанай қалды,
Қасірет көкіректен тарай қалды.

Сүйенген күрегіме бас көтеріп,
Екі көз жоғарыға қарай қалды.
Көңілді жадыратқан жаз секілді,
Тиеді жылы майда нәз секілді.

Ой бөліп сол арада қарап тұрсам,
Кәдімгі қаңқылдаған қаз секілді.
Жануар келген екен болған соң жаз,
Тұруға мұнан артық уақыт аз.

Терістен Тундраны жайлап қайтқан,
Кәдімгі Сарыарқаның қараша қаз.
Қаңқылдап қанат қағып қалқып барад,
Тілініп қатарымен шалқып барад.

Аспанның адаспайтын жолыменен,
Алдында командирі тартып барад.
Дауысын жануардың естігенде,
Елжіреп бойым еріп, балқып барад.

Ойыма мұны көріп жас та келді,
Нақақсыз жазық жала басқа келді.
Мен дағы туған елге барам ба деп,
Көзімнен бұршақ-бұршақ жас та келді.

Зар жылап қалып еді менің анам,
Қасында қоса жылап қатын, балам.
Аңсаған ақ ананың мауқын басып,
Мен дағы туған елге қашан барам.

Жарықтық Сарыарқаға барады-ау деп,
Еліме Қазақстанға айттым сәлем.
Ойладым мен де осындай қашан қайтам,
Байпаңдап қара жерді басып байпаң.

Туған жер, өскен елге барады-ау деп,
Жеріне Сарыарқаның айттым сәлем.
Қаңқылдап қанат қағып өте шықты,
Дегендей сәлемімді айтам-айтам.
            

Бұл өлең — ақынның туған жерге деген шексіз сағынышын өлең-хатқа айналдырған айқын куәлігі. Бәлдіктің әрбір жыры оның жүрген жері мен көрген зәбірінің, ішкі күйзелісінің ізі секілді.

Бір деректе ақын өздері жұмыс істеген учаскеде он төрт орыс, он бір қазақ бірге болғанын айтады. Бұл мәлімет сол жақтағы лагерьлерде қазақ тұтқындарының да аз болмағанын аңғартады және қаншама адамның елге оралмай қалғанын тұспалдайды.

Бәлдік айдалып бара жатқанда бір калошын шешіп кетеді. Кейін жұбайы Бәдиша оны үйге әкеліп қараса, ұлтарақтың астына хат жасырылған екен: Ежовтың ұсталғанын, енді ізденуге мүмкіндік барын, әрі істі қай баппен қарастыру керектігін (статья нөмірін) жазып кеткен. Артында қалған інілері Балқай мен Қартбайдың ізденуі нәтижесінде Бәлдік ақталып, 25 жылға кесілген жазадан кейін төрт жылдан соң елге оралады. Алайда көрген қорлық-зомбылықтан денсаулығы сыр беріп, мүгедектікке ұшыраған.

Бәлдіктің шығармалары негізінен Отанға, ел тағдырына, туған жердің қасиетіне арналған. Ол Аманкелді ауданымен іргелес Жангелді ауданына қарасты Қызбел, Сарықопа, Қоңыраулы өзені бойындағы ата мекенін көне жер-су атауларымен қоса жырға қосып, әр қыры мен белесін жадына түйген.

Сәлем де Сарыарқаның алабына,
Бұрылып бөлек шыққан танабына.
Жасымнан қоныс қылып мекен еткен,
Ақсуат Толтан түбек аралына.

Кіндігі Қоңыраулы сағасы еді,
Бас қосса үш Апайдың адамына.
Мәжіліс, ойын-тойы жарасушы ед,
Жеткендей көңілге алған талабына.

Мен туған сол алапта бір жан едім,
Сағынып сөз түседі қаламыма.
Жас жетіп жер ортаға таянғанда,
Кез болды нақақ жала таланыма.

Ісімді әділ үкімет адал шешіп,
Ақталып туған елге барамын ба?
Болмаса бір күн басқа ажал жетіп,
Көміліп бір шұңқырда қаламын ба?

Болжаусыз мұның бәрі тағдыр ісі,
Көңілдің кімдер жеткен қалауына?
Аз емес мойнымдағы артылған жүк,
Жетпестей қалған өмір санауыма.

Өмірі адамзаттың тегіс болмас,
Көңілдің кім жетіскен қалауына.

Әуелі туып-өскен жерге сәлем,
Сол жерді мекен еткен елге сәлем.
Ел үшін ықыласымен қызмет еткен
Ақ ниет, адал жүрек ерге сәлем.