Түр критерийлері
Өсімдіктердің тіршілік формалары
Өсімдіктердің тіршілік формаларын жіктеу табиғаттағы алуан түрлі бейімделулерді түсіндіруге көмектеседі. Төменде кең қолданылатын негізгі топтар берілген.
Гемикриптофиттер
Жер бетіндегі өркендері қыста үсіп қалатын, ал жер асты бөліктері (мысалы, пиязшықтары) сақталатын өсімдіктер. Көптеген шөптесін өсімдіктер осы топқа жатады.
Криптофиттер (геофиттер)
Тамыр түйнектері, пиязшықтары немесе тамырсабақтары топырақтың терең қабатында сақталып қалатын көпжылдық өсімдіктер. Мысалдар: шалқан, аңдыз, ашкөк.
Терофиттер
Жер үсті және жер асты мүшелері толық қурап немесе үсіп қалатын біржылдық өсімдіктер. Бұл топқа эфемерлер жатады.
Фанерофиттер
Жер бетінде қыстайтын бүршіктері бар өсімдіктер: ағаштар, бұталар және кейбір көпжылдық шөптесіндер.
Хамефиттер
Өркендері жерге жақын орналасып, төселіп өсетін көпжылдық өсімдіктер.
Эпифиттер
Топырақта тамыры болмай, ағаштарға жабысып немесе шырмалып өсетін өсімдіктер. Мысалдар: қыналар, мүктер, шырмауықтар.
Ылғалға байланысты экологиялық топтар
Ылғалдың мөлшері өсімдіктердің таралуына және морфологиялық ерекшеліктеріне тікелей әсер етеді. Осыған байланысты төмендегідей экологиялық топтар ажыратылады.
Гигрофиттер
Ылғалы мол жерлерде өсетін өсімдіктер, әсіресе ылғалды тропиктік ормандарға тән. Мысалдар: қамыс, қоға, күріш, тұңғиық.
Гидрофиттер
Төменгі бөлігі суда болып, грунтқа бекініп өсетін су өсімдіктері. Мысалдар: элодея, балдырлар.
Ксерофиттер
Ылғал тапшы аймақтарда (шөл, шөлейт, дала) өсетін өсімдіктер. Жапырағы мен сабағы құрғақшылыққа бейімделіп, пішінін өзгертуі мүмкін. Мысалдар: сексеуіл, жүзген, қылша, теріскен, селеу, күйреуік.
Суккуленттер
Ксерофиттердің бір типі: жапырақтары немесе сабақтары етжеңді болып, ылғалды жинақтайды; кейде жапырақтары тікенекке айналады. Мысалдар: алоэ, агава, кактус.
Мезофиттер
Ксерофиттер мен гигрофиттердің арасындағы аралық топ; ылғалы жеткілікті топырақта өседі. Мысалдар: беде, атқонақ, інжугүл, саумалдақ, қайың, алмұрт.
Су ортасындағы ағзалардың тіршілік ету түрлері
- Бентос — су түбінде және грунтта тіршілік ететін ағзалар. Фитобентос (бекініп өсетін балдырлар, жоғары сатыдағы өсімдіктер) және зообентос (шаянтәрізділер, былқылдақденелілер, теңіз жұлдыздары) болып бөлінеді.
- Нектон — судың орта қабатында белсенді қозғалып тіршілік ететін ағзалар.
- Перифитон — су өсімдіктерінің сабағы мен жапырағына жабысып тіршілік ететін ағзалар.
- Планктон — негізінен су ағысымен пассив түрде орын ауыстыратын ағзалар. Фитопланктон (біржасушалы балдырлар) және зоопланктон (біржасушалы қарапайымдар) ажыратылады.
Қоректік тізбек: негізгі топтар
Продуценттер
Автотрофтар: бейорганикалық заттардан органикалық зат түзетін ағзалар. Олардың түзген өнімдері өзге организмдер үшін бастапқы қорек көзі болады. Мысалдар: балдырлар, жабық және ашық тұқымды өсімдіктер, хемосинтездеуші бактериялар.
Консументтер
Дайын органикалық затпен қоректенетін ағзалар. Тұтынылған органикалық заттың бір бөлігі бейорганикалық қосылыстарға дейін ыдырап, екінші бөлігі ағзаның өз құрылымына (органикалық заттарға) айналады.
Редуценттер
Гетеротрофты организмдер: органикалық заттарды бейорганикалық заттарға дейін ыдыратады. Мысалдар: бактериялар, саңырауқұлақтар және көзге көрінбейтін ұсақ организмдер.
Экология: негізгі бағыттар
Адам экологиясы
Адамға қатысты биосфера шегіндегі мәселелерді және антропогендік экожүйелерді зерттейді; «адам–қоғам–табиғат» жүйесіндегі адамның қоғамдағы орны мен табиғаттағы рөлін қарастырады.
Аутэкология
Жеке организмдердің (дара, түр) тіршілігін табиғи ортамен байланыстыра зерттейді.
Әлеуметтік экология
Адам қауымдастығы мен табиғат арасындағы байланыстарды талдайды; адамның тіршілік ортасын сауықтыруды, табиғатты тиімді пайдалану мен қорғаудың ғылыми-практикалық негіздерін қалыптастыруды көздейді.
Биосфералық деңгей
Биосферадағы өзгерістерді, оның даму заңдылықтарын ең жоғары жүйе деңгейінде қарастырады.
Биоэкология
Тірі организмдердің тіршілік ортасындағы өзгерістерін және адамның іс-әрекетімен байланысын зерттейтін экология саласы.
Геоэкология
Жер қабығының даму заңдылықтарын және ондағы тіршілік ырғағын біртұтас жүйе ретінде әлемдік деңгейде қарастырады.
Популяциялық экология
Популяциялардың өзара қатынасын және даму заңдылықтарын табиғи ортамен үйлесімділік жағдайында зерттейді.
Синэкология
Популяциялар, бірлестіктер және экожүйелер арасындағы қарым-қатынастардың жиынтығын зерттейді.
Ағзалар арасындағы өзара қатынастар
- Амесализм — бір түр екіншісіне теріс әсер етеді, ал өзі кері әсерді сезінбейді.
- Бәсекелестік — ортақ ресурстар үшін ағзалардың бір-бірімен таласуы.
- Жыртқыштық — жыртқыштың жемтікті өлтіріп, қорек етуі.
- Комменсализм — бір түр пайда табады, екінші түр бейтарап қалады. Түрлері: синойкия (пәтершілік) және трофобиоз.
- Мутуализм (симбиоз, кооперация) — екі түрге де пайдалы селбес тіршілік. Кей жағдайда серіктестердің бірі немесе екеуі бір-бірінсіз тіршілік ете алмайды.
- Нейтрализм — бір аймақта тіршілік ететін екі түрдің бір-біріне айқын оң да, теріс те әсер етпеуі. Мысал: тиіндер мен бұғылар.
- Паразитизм — паразит қожайынды өлтірмей, ұзақ уақыт бойы оны қорек және тіршілік ортасы ретінде пайдаланады.
- Протокооперация — екі ағзаға да пайдалы, бірақ бірге тіршілік етуі міндетті емес қатынас.
Микроэволюция
Түр критерийлері
Түрлер бір-бірінен белгілер жиынтығы арқылы ажыратылады. Осы белгілер жиынтығы түр критерийлері деп аталады.
Биохимиялық критерий: ақуыздардың құрылысы мен құрамының айырмашылығына негізделеді.
Генетикалық критерий: әр түрге тән хромосомалардың саны, пішіні, мөлшері болады; әртүрлі түр даралары, әдетте, өзара шағылыспайды.
Географиялық критерий: түрдің тіршілік ету кеңістігін (ареалын) сипаттайды.
Морфологиялық критерий: сыртқы және ішкі белгілердің ұқсастығы.
Физиологиялық критерий: тіршілік процестері мен көбею мүмкіндіктерінің ұқсастығы.
Экологиялық критерий: түр тіршілік ететін орта факторларының жиынтығын қамтиды.
Этологиялық критерий: мінез-құлық айырмашылықтарын айқындайды.
Бейімделушілік
Бейімделушілік — ағзаның нақты орта жағдайларында тіршілік етіп, ұрпақ қалдыруын қамтамасыз ететін арнайы қасиеттердің қалыптасуы.
Бейімделушілік түрлері (рең арқылы)
- Еліктеуші рең (мимикрия): қауіпсіз жәндіктердің улы немесе қауіпті жәндіктерге пішіні, реңі, мінез-құлқы бойынша ұқсауы.
- Қауіп төндіруші рең: қауіп кезінде айбар шегіп, денесін әртүрлі пішінге келтіру арқылы әсер ету.
- Қызықтырушы рең: әсіресе көбею кезінде пайдалы; аталықтардың айқын, әсем реңі жұп таңдауда рөл атқарады.
- Сақтандырушы рең: көбіне улы немесе шағатын жәндіктерге тән; өте ашық, көзге түсетін бояуы арқылы жауға белгі береді.
Аналогтық мүшелер
Құрылысы мен шығу тегі әртүрлі, бірақ ұқсас қызмет атқаратын мүшелер.
Гомологтық мүшелер
Ұрық бастамасынан дамитын, шығу тегі мен құрылысы бірдей, бірақ қызметі әртүрлі мүшелер.
Биологиялық эволюцияның бағыттары
Академиктер А. Н. Северцов пен И. И. Шмальгаузен эволюцияның прогреске әкелетін үш негізгі бағытын сипаттады.
1) Ароморфоз (арогенез)
Организмнің құрылысы мен қызметін күрделендіріп, жалпы ұйымдасу деңгейін және тіршілікке қабілеттілігін арттыратын эволюциялық өзгеріс.
2) Идиоадаптация (аллогенез)
Құрылым деңгейін күрделендірмей-ақ, белгілі бір орта жағдайына пайдалы бейімделу арқылы тіршілік үшін күресте ұтымдылыққа жету.
3) Дегенерация (катагенез)
Организм құрылысының қарапайымдануы; бұл өзгеріс міндетті түрде жойылуға әкелмейді.
Эволюцияның негізгі заңдылықтары
- Дивергенция — туыс формаларда белгілердің ажырауы; табиғатта үздіксіз жүретін процесс.
- Конвергенция — туыстығы алыс организмдердің бірдей мекен ету ортасына байланысты сыртқы пішінінің ұқсас болуы.
- Параллелизм — туыстығы жақын организмдердің ұқсас белгілерінің бір-біріне тәуелсіз дамуы.