Өлкеде азамат соғысының басталуы және оның барысы

Қазан революциясынан кейінгі қарулы қарсылық және азамат соғысының ошақтары

1917 жылғы Қазан революциясының жеңісі алғашқы күндерден-ақ құлатылған қанаушы тап өкілдерінің қарулы қарсылығын күшейтті. Кеңес өкіметі елдің әртүрлі аймақтарындағы, соның ішінде Қазақстандағы контрреволюциялық бүліктерді батыл әрі жедел басып отырды. Алайда қарсылық толық жойылған жоқ.

1918 жылғы 23 наурызда Орал казак-орыстары Гурьевте бүлік шығарып, генерал Толстовтың бұйрығымен жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің тоғыз мүшесін сотсыз атып тастады. Сол жылдың 28–29 наурызында ақ казактар Алашорда жасақтарымен бірігіп Орал қаласында төңкеріс жасап, кеңес билігін құлатып, коммунистер мен кеңес қызметкерлерін аяусыз жазалады.

Чехословак корпусы бүлігі және Қазақстандағы кеңес органдарының құлатылуы

1918 жылдың мамыр айының соңында Антанта мемлекеттерінің қолдауымен Сібірдегі Чехословак корпусының офицерлері мен солдаттары бүлік шығарды. Олар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресейге тұтқынға түскендер еді. Кеңес өкіметі Австро-Венгриямен келісім бойынша оларды еліне қайтаруға уәде бергенімен, қауіпсіздік мақсатында әскерді батыс бағытпен емес, алдымен Қиыр Шығыс теміржолы арқылы Владивостокқа жеткізіп, одан әрі Еуропаға теңізбен жөнелтуге келісті.

Олар Қазақстан аумағында Петропавл, Ақмола, Атбасар, Қостанай және өзге де елді мекендерді жаулап алып, жергілікті кеңес органдарын таратты. 1918 жылғы 11 маусымда Семейде кеңес өкіметі құлатылып, өңірдегі көрнекті басшылардың бірқатары қинап өлтірілді (К. Сүтішов, И. Дубинин, П. Калюжная, Ғ. Ыдырысов, К. Шугаев, П. Салов және т.б.). Өскемен Совдепінің төрағасы Я. Ушанов тірідей кеменің оттығына тасталды.

Сөйтіп интервенттер мен ақгвардияшылар Ақмола, Орал, Семей облыстарын және Торғай облысының көптеген бөлігін басып алды. 1918 жылдың жазында олар Семей облысы жағынан Солтүстік Жетісуға басып кіріп, казак-орыс станицаларында Кеңес өкіметіне қарсы бүліктер өршіді. Жетісу облыстық атқару комитетінің шешімімен кеңестік қарулы күштер біріктіріліп, Солтүстік Жетісу майданының штабы құрылды.

1918 жылдың жазында Қазақстанның көп бөлігін интервенттер мен ақгвардияшылар басып алды. Кеңес өкіметі тек Жетісу мен Сырдария облыстарының кейбір бөліктерінде, Торғай облысының оңтүстік аудандарында және Бөкей Ордасының аз ғана аумағында сақталды.

Шығыс майданы, Ақтөбе майданы және ұлттық әскери бөлімдердің құрылуы

Кеңес елі үшін негізгі майдан — Шығыс майданы болды. Оның Орал бағытында ақтарға қарсы 4-армия соғысты. Майдандағы жағдай қиындағандықтан, 1918 жылғы 2 маусымда Орынбордан Қызыл армия бөлімдері оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болып, осыған байланысты Ақтөбе майданы құрылды.

1918 жылдың жазында ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастады: әуелі Жетісуда, кейін Орынбор мен Оралда, Батыс Қазақстанда ұйымдастырылды. Қызыл армияның құрамдас бөлігі ретінде 1918 жылдың күзінде Бөкей Ордасында құрылған қазақ атты әскер полкінде Х. Чурин, Ж. Сәрсенов, Х. Ишанов, Б. Жәнікешев және басқалар қызмет етті.

1918 жылғы қарашада Әліби Жанкелдин бастаған экспедиция Мәскеуден Ақтөбе майданына көп мөлшерде қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді.

«Әскери коммунизм» саясаты: төтенше шаралар және қоғамға әсері

Азамат соғысы жылдарындағы ауыр ахуалға байланысты Кеңес өкіметі 1918 жылдың ортасында елдегі материалдық ресурстар мен адам күшін барынша жұмылдыру, қалаларды, өнеркәсіп жұмысшыларын және Қызыл армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, сондай-ақ қатаң еңбек тәртібін орнату мақсатында «әскери коммунизм» саясатын енгізді. Бұл төтенше саясат экономикалық күйзеліс пен мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігінен туындады.

Салғырт енгізілуі астық дайындауды арттыруға, Қызыл армия мен жұмысшыларды азық-түлікпен қамтуға, ашаршылықтың ауқымын барынша тежей түсуге мүмкіндік берді.

Ақ күштердің жеңілісі және Қазақстан аумағының азат етілуі

1918 жылдың күзінде 1 және 4 Қызыл армия бөлімдері шабуылға шығып, Бугурслан, Бұзылық, Қазан, Александров-Гайды азат етті де, Орынбор мен Орал қалаларына жақындады. Ақтөбе майданының күштері 1919 жылғы 22 қаңтарда Орынборды, 26 қаңтарда Орал қаласын азат етіп, Қазақстан мен Түркістан аудандары және Орталық Ресей арасындағы байланысты қалпына келтірді.

1919 жылдың жазында қызу шайқастар барысында Колчак армиясы екіге бөлінді: бір бөлігі Сібірге, екіншісі Түркістанға қарай шегінді. Колчактың «Оңтүстік армиясын» Түркістан майданының қызыл әскер бөлімдері 1919 жылғы тамыздың екінші жартысында талқандады. Бұл солтүстік-шығыс Қазақстанның азат етілуін жеделдетіп, Орал майданының жойылуына ықпал етті.

Қазақстан аумағындағы ірі соғыс қимылдары М. В. Фрунзе, М. Н. Тухачевский, В. И. Чапаев сияқты белгілі қолбасшылардың, сондай-ақ И. П. Белов, И. С. Кутяков, А. Иманов және басқа да қызыл әскер командирлерінің басшылығымен жүзеге асырылды. Дегенмен, майдандар жойылғаннан кейін де Кеңес өкіметіне қарсы әрекеттер біржола тоқтаған жоқ: 1920 жылғы 12 маусымда Верный қаласындағы бүлік соның көрінісі болды. Оны басуға қатысқандар қатарында Д. А. Фурманов, И. П. Белов, Ғ. Мұратбаев, Б. Шагабудинов және басқалар аталды.

Қазақ автономиясының құрылуы: 1920 жылғы саяси шешімдер

Қызыл Армия бөлімдері жұмысшылардың, деревня мен ауыл-село кедейлерінің белсенді қолдауымен қысқа мерзім ішінде контрреволюциялық бүліктерді жойып, Қазақстанда жаңа өкімет орнату жолындағы күресте жеңіске жетті.