Қазақша рефераттар

Еңбекпен қамтуды реттеудің шаралары

Зайнуллин Мұрат Рауилұлы Тұран — Астана университетінің магистранты

Жергілікті деңгейдегі инновациялық қатынастардың даму ерекшеліктері

Инновация — көптеген қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін идеялар мен жаңалықтарды қалыптастырып, оларды тәжірибеге енгізуге бағытталған үдерістер мен шешімдер жиынтығы. Кәсіпорындарда, әсіресе ауыл шаруашылығы саласында, инновацияның рөлі жаңа немесе жетілдірілген өнімдерді нарыққа шығаруымен қатар, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың нәтижелерін коммерцияландыру арқылы көрінеді. Мұндай енгізілімдер жеке сұранысты да, қоғамға пайдалы жаңалықтарға деген ортақ мұқтажды да қанағаттандыруға қызмет етеді.

Жергілікті деңгейдегі кәсіпкерлік үшін негізгі назар аударатын тұстар

  • шағын бизнестің дамуындағы инновациялық көзқарас;
  • инновациялық идеялардың қайнар көздері;
  • инновация қағидалары;
  • инновациялық қызметті ұйымдастыру.

Инновациялар өндірістік, қаржылық, коммерциялық, әкімшілік және өзге де салаларда жаңа әлеуметтік-экономикалық әрі ұйымдық-техникалық шешімдерді, жаңа өнімдер мен қызметтерді, технологияларды қолдануды білдіреді. Инновация әрдайым «жаңа өнім» дегенмен шектелмейді: оның басты өлшемі — тұтынушы үшін жаңа құндылық қалыптастыру. Сондықтан кез келген жаңалық тұтынушылардың нақты қажеттіліктері мен талаптарына жауап беруі тиіс, ал жаңа енгізілімнің тиімділігі тұтынушыға әкелетін пайдалы әсерімен өлшенеді.

Инновациялық мүмкіндікті іздеу — тұрақты қажеттілік

Жергілікті кәсіпкерлікті дамытуда инновацияның орны жоғары. Инновациялық мүмкіндіктерді үнемі іздеу — бәсекелестік жағдайда жеңіске жетудің және бизнес табыстылығын арттырудың негізгі шарты. Инновациялық стратегияның маңызды алғышарты — қолда бардың бәрі уақыт өте ескіретіндігі: өнімдер, технологиялар, нарықтар және өткізу арналары бір орында тұрмайды, көбіне төмендеу траекториясына түседі.

Практикалық ұсыныс: әр үш жыл сайын кәсіпорында өнімдерді, үдерістерді, технологияларды, жұмыс орындарын аттестаттау, сондай-ақ нарық пен өткізу арналарына талдау жүргізу қажет. Бұл — бизнеске «рентген» жасаумен тең.

Қазіргі уақытта инновация ұғымы барлық салада, соның ішінде жергілікті аграрлық кешен мамандарының жұмысында да берік орнықты. Себебі бәсекеге қабілетті экономиканы қалыптастырудың өзегі — дәл осы инновациялық даму. Жаңа экономикалық деңгейдің маңызды белгілеріне әлемдік нарықтағы бәсеке, жаһандану үдерісі және халықаралық сауда кеңістігіне кірігу жатады. Қазақстан бұл үдерістерден шет қалмай, соңғы жылдары экономикалық өсім қарқынымен сипатталды. Мұндай жағдайда өңірлік экономиканың тұрақтылығы әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті болуға қолайлы жағдай жасай алуымен тығыз байланысты.

Әр өңір өз артықшылықтарын ұтымды пайдаланып, инновациялық дамудың орнықты траекториясын қалыптастыруы қажет. Дегенмен ғылыми әдебиеттерге шолу инновация ұғымының Қазақстан экономикасын басқару объектісі әрі экономикалық категория ретінде әлі де жеткілікті деңгейде зерделенбегенін көрсетеді. Аймақтық деңгейде инновациялық даму технологияларын қолдану кәсіпорындар, мемлекет және білім беру ұйымдарының тиімді өзара іс-қимыл тетіктерін құруға бағытталуы мүмкін. Бұл жұмыс нәтижелері өңірлік басқару органдарына, ғылыми және білім беру ұйымдарына, сондай-ақ кластер қатысушыларына пайдалы болуы тиіс.

Аграрлық сектордағы инновация және кластерлік тәсіл

Елдің экономикалық саясатында ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға басымдық берілді. Ауыл шаруашылығы үшін бұл, ең алдымен, сапалы әрі бәсекеге қабілетті өнім өндіру қажеттігін күшейтеді. Мұның артында еңбек ұйымдастыруды жетілдіру, жауапкершілікті арттыру және жаңа технологияларды игеру сияқты міндеттер тұр.

Кластерлер көбіне дайын өнім өндірушілерді, жеткізушілерді және сервистік қызмет көрсетушілерді біріктіреді. Сонымен қатар өткізу арналары, қосалқы өнім өндірушілері, тұтынушылар, инфрақұрылым нысандары, арнайы оқу және ақпараттық қолдау көрсететін ұйымдар да кластердің бөлігіне айнала алады.

Консалтинг қызметтерінің бағыттары

  • құқықтық сүйемелдеу;
  • аудит және бухгалтерлік есеп;
  • маркетингтік зерттеулер;
  • бизнес-жоспарлау;
  • салық заңнамасы;
  • кедендік рәсімдер және т.б.

Жергілікті инновациялық қызметті қолдау шаралары

  • жаңа технологияларға қолжетімділікті арттыру (ақпарат, кеңес беру, оқыту);
  • нарық капиталына қолжетімділікті жеңілдету (салық жеңілдіктері, ерекше амортизациялық нормалар, субсидиялар, жеңілдетілген кредиттер);
  • кәсіпкерлік инфрақұрылымын дамытуға көмектесетін кластерлік-желілік тәсілді енгізу арқылы шағын компаниялардың мәселелерін шешу.

Инновацияның өмірлік циклі — идеяның пайда болуынан бастап инновациялық өнімнің өндірістен және өткізуден алынуына дейінгі өзара байланысты кезеңдердің жиынтығы. Инновацияның басты ұраны — «жаңа және өзгеше». Бұл ұстаным инновациялық үдерістің мәнін айқындайды: ол өнімнің өзінен гөрі тұтынушы үшін жаңа құндылық тудыруымен бағаланады.

Инновациялық саясатты жетілдірудің басым бағыттары

Инновациялық қызмет туралы заңнамада инновациялық қызметті дамыту бағыттары белгіленген. Ал негізгі міндет — осы басымдықтарды іске асыратын тетіктерді нақты жетілдіру. Бұл үшін нақты саясат алғышарттарын қалыптастыру, инновациялық қызмет субъектілерін тиімді ұйымдастыру, жоғары оқу орындарында инновация бағыты бойынша мамандықтар ашу, сондай-ақ ұйымдарда ақпараттық-технологиялық орталықтарды дамыту қажет.

Инновацияның негізінде ғылыми-техникалық прогресс жатыр. Осы саланы дамыту үшін көптеген нормативтік-құқықтық құжаттар қабылданғанымен, олардың орындалуын қамтамасыз ету тетіктері жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл олқылықты практикаға бағдарланған қаржыландыру және басқару шешімдері арқылы толықтыру маңызды.

Жаһандану жағдайында Қазақстанның алдыңғы қатарлы, бәсекеге қабілетті елдер санатына қосылуы үшін бірқатар бағдарламалар қабылданды. Олардың ішінде 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы және басқа да бастамалар бар. Мұндай шаралар инновациялық белсенділікке ықпал ететін факторларды күшейтіп, инфрақұрылымды дамытуға серпін береді.

Инновациялар түрлері: практикалық жіктеу

Техникалық-экономикалық мазмұны бойынша

  • Базистік инновация — техниканың даму бағытын қалыптастыратын ірі жаңалықтар.
  • Жақсартушы инновация — ұсақ және орта жаңалықтарды енгізу арқылы тұрақты дамуды қолдайды.
  • Жалған инновация — ескірген техника мен технологияның жекелеген бөліктерін ғана косметикалық жақсартуға бағытталады.

Енгізілу деңгейі бойынша

  • Бірінші деңгей — өндіріске алғаш рет енгізілетін жаңалықтар; мұнда инноватор жоғары бәсекелік артықшылыққа ие болуы мүмкін.
  • Екінші деңгей — имитатор фирмалардың қайталанатын ноу-хауды енгізуі; қатаң бәсекеге төтеп беру үшін қажет.

Пайда болу себептері бойынша

  • Реактивтік инновация — фирманың өміршеңдігін сақтауға, бәсекелестің радикалды өзгерістеріне жауап беруге бағытталады.
  • Стратегиялық инновация — алдын ала ескерту сипатты, болашақта елеулі бәсекелік артықшылық алуға бағытталған.

Жалпы инновациялық саясат маркетинг жүйесінде де тауар саясатының өзегі болып саналады: тұтынушының қажеттіліктерін дәл тану, жаңа идеяны іздеу, өнімді жобалау, оны нарыққа шығару және ынталандыру құралдарын жаңарту сияқты міндеттер кешені осының құрамына кіреді.

Инновациялық инфрақұрылымның негізгі құрамдастары

  • қаржы институттары;
  • қоғамдық ұйымдар және салалық қауымдастықтар;
  • бизнес-инкубаторлар, индустриялық және технологиялық парктер;
  • ақпараттық-талдамалық, маркетингтік, консалтингтік және оқыту орталықтары;
  • халықаралық институттар.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Персианов В.А. Инновационный менеджмент. Москва, 2009. 302–308-б.
  2. Абрамов А.П. «Актуальные вопросы экономики инновационной отрасли». Вестник ВНИИЖТ, 2009, №3. 16–22-б.

Резюме

Мақалада инновацияның мәні мен түрлері, оның экономиканың әртүрлі салаларындағы маңызы және Қазақстандағы инновациялық қатынастардың дамуы қарастырылады.

Summary

The article examines the concept and types of innovation, the importance and application of innovation in different spheres of the economy, and the development of innovative relations in Kazakhstan.

Зайнуллин Мұрат Рауилұлы Тұран — Астана университетінің магистранты

Еңбек нарығын қалыптастыру және халықты жұмыспен қамтуды жетілдіру жолдары

Қазіргі ғылыми-технологиялық өндірістер еңбек ресурстарына жаңа көзқарасты талап етеді. Бұл қатынастарды бірнеше деңгейде қарастыруға болады. Макродеңгейде — ұлттық деңгейде еңбекақы төлеу жүйесіндегі кемшіліктерді азайтуға бағытталған саясат қажет. Мезодеңгейде — жұмыс жағдайы күрделі, еңбекақысы төмен өңірлерге мамандардың келу ынтасын арттыру тетіктері маңызды. Микродеңгейде — кадр сапасын арттыру, білім мен дағдыны жүйелі түрде жетілдіру жұмыстары жүргізілуі тиіс.

Мамандардың өнімділігі және жұмыс орнында тұрақтау

Халықаралық тәжірибе еңбек өнімділігі маманның бір жұмыс орнында жұмыс істеу ұзақтығымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Зерттеулерге сәйкес, менеджер-маман үшін бір орында жұмыс істеудің оңтайлы мерзімі шамамен 4 жыл: осы уақыт аралығында басқару мен өндіріс үдерістерін түсіну тереңдейді, тәжірибе жинақталады. Алайда кейін жаңалыққа құлшыныс бәсеңдеп, тиімділік төмендеуі мүмкін. Сондықтан қызметтік өсуді (тік ауысу) немесе міндеттерді өзгерту арқылы (көлденең ауысу) кәсіби белсенділікті қолдап отыру орынды.

Ақмола облысы үшін еңбек ресурстарын пайдалануды жақсартудың негізгі шаралары

  • ел көлеміндегі бос жұмыс орындары және талаптар туралы ақпараттық жүйені қалыптастыру;
  • еңбек нарығы сұранысына сай кадрларды қайта даярлау;
  • аймақтарда, әсіресе ауылдық жерлерде, сұраныс пен ұсыныс инфрақұрылымын дамыту;
  • жаңа жұмыс орындарының ашылуын қолдау;
  • салааралық қайта бөлуді және еңбек көші-қонын реттейтін іс-шараларды әзірлеу;
  • сұранысқа ие мамандықтар бойынша қайта оқыту жүйесін және кәсіптік білім мониторингін енгізу;
  • еңбек нарығы қажеттіліктерін өтеу үшін басқару мен қаржыландыру жүйесін жетілдіру.

Өнеркәсібі дамыған елдердің тәжірибесі еңбекпен қамту саясатының әр кезеңде өзгеретінін көрсетеді: экономикалық өсім кезеңінде негізгі назар адами ресурстарды жетілдіруге, жұмыс күшін экономиканың құрылымдық басым салаларына бағыттауға, ал дағдарыс кезеңінде жұмыспен қамтуды қолдау бағдарламаларына, жергілікті атқарушы органдардың рөлін күшейтуге ауысады.

Еңбекпен қамтуды реттеудің кең тараған құралдары

  • жаппай қысқартуды тежеу және жаңа жұмыс орындарын құру;
  • жұмыстың икемді түрлерін енгізу және жұмыс уақыты режимін реттеу;
  • оқыту жүйесін қайта құру, қайта даярлау және біліктілікті арттыру;
  • жұмыс күшін салааралық қайта бөлуді қолдау және негізсіз босатуды шектеу;
  • уақытша жұмыспен қамту, ерте зейнетке шығару тетіктері, сыртқы еңбек көші-қонын реттеу.

Жастар жұмыссыздығы, қоғамдық жұмыстардың тиімділігі, қайта даярлау бағдарламаларының мазмұны — көптеген елдерде еңбекпен қамту саясатының өзекті тақырыптары. Бұл салада шағын кәсіпкерлікті қолдау ерекше мәнге ие: жұмыссыз азаматтардың өз ісін ашуына жағдай жасау, жергілікті билік, кәсіподақтар және кәсіпкерлердің өзара ықпалдастығын күшейту еңбек нарығын тұрақтандыруға ықпал етеді.

Қазақстан үшін басым міндет

Қазақстанда еңбекпен қамтудың жаңа моделін қалыптастыру мәселесі алдыңғы қатарда тұр. Бұл модель дамыған еңбек нарығының заңдылықтарына сүйеніп, мемлекеттік реттеудің тиімді құралдарын нақтылауды талап етеді. Еңбекпен қамту саясатына қойылатын жаңа талаптар Қазақстан Республикасының «Халықты жұмыспен қамту туралы» заңнамалық негіздерінде көрініс тапқан.