Қазақша рефераттар

Биосфера

Биосфера термині

«Биосфера» терминін алғаш рет 1875 жылы австриялық геолог Э. Зюсс енгізді. Ол Жердегі барлық тірі ағзалардың жиынтығын биосфера ұғымымен байланыстырды.

Бұл түсінікті орыс ғалымы В. И. Вернадский «Биосфера» (1926) еңбегінде ғылыми тұрғыда нақтылап, бірқатар өзгерістер енгізіп, едәуір жетілдірді. Аталған кітапта Жерде тіршілік үздіксіз дамып отыратын тұтас жүйе екені алғаш рет айқын көрсетілді.

Биосфера – экологиялық жүйе

Биосфера — экология ғылымының негізгі зерттеу нысандарының бірі, яғни Жер шарында тірі организмдер таралған ғаламдық экологиялық жүйе. Ол тіршілікке қолайлы орта ретінде түрлі деңгейдегі табиғи мекендерді қамтиды: індер, құс ұялары, құмырсқа илеулері сияқты шағын құрылымдардан бастап, тау, дала, биоценоздар мен экожүйелерге дейін.

Биосфераның негізгі құрамдас бөліктері

  • Литосфераның жоғарғы қабаты
  • Гидросфера толықтай
  • Атмосфераның төменгі қабаттары

Биосфераның эволюциялық дамуы мен болашағы Жер қыртысының даму үдерістерімен тығыз байланысты.

В. И. Вернадскийдің теориясы

Академик В. И. Вернадский (1863–1945) биосфераны ғылыми тұрғыда жан-жақты зерттеп, оның теориялық негізін қалады. Оның биосфера туралы ілімі — жаратылыстану ғылымдары үшін әлі күнге дейін маңызын жоғалтпаған іргелі теориялық еңбек.

«Тірі заттар» және биофильді элементтер

Вернадский биосферадағы тіршілік үдерістерін зерттей отырып, химиялық элементтердің белгілі бір тобын «тірі заттар» деп атады. Бұлар биофильді элементтерге жататын: сутек, көміртек, оттек, азот, фосфор және күкірт.

Бұл элементтердің атомдары тірі организмдер денесінде күрделі органикалық қосылыстар түзіп, тіршіліктің негізін құрайтын көмірсуларды, липидтерді, нәруыздар мен нуклеин қышқылдарын қалыптастырады.

Ең маңызды қағидалардың бірі — биосферадағы зат айналымдарының мүмкіндігінше қалдықсыз жүруі.

Тірі заттардың таралу ерекшелігі

Тірі заттардың биосферадағы таралуы біркелкі емес. Ең жоғары үлес құрлықтың үстіңгі қабаттарында, әсіресе жасыл өсімдіктер жақсы дамыған аймақтарда байқалады. Сонымен қатар өсімдіктер есебінен тіршілік ететін гетеротрофты организмдер де тірі заттың жалпы көлемін арттырады.

Биосфера өнімділігі

Биосфера өнімділігі — оның маңызды экологиялық ерекшеліктерінің бірі. Ол белгілі бір уақыт аралығында өсіп-өну мен көбеюге қатысатын организмдер түзетін биомасса мөлшері арқылы сипатталады. Бұл көрсеткіш нақтылы уақыт кезеңінде (немесе өнім түзілу жылдамдығы ретінде) өсімдіктер мен жануарлар топтарының биомассасының өсімін, соның ішінде сол уақыт ішінде өліп біткен дарақтардың да үлесін қамтиды.

Жылдық органикалық өнім

Тірі заттардың өнімінің құрамында жыл сайын 200 млрд тоннадан астам зат түзіледі.

Азот айналымы

Жыл бойы тірі материя құрамына шамамен 6 млрд тонна азот қосылады.

Фосфор және басқа элементтер

Шамамен 2 млрд тонна фосфор және калий, кальций, күкірт, темір сияқты элементтер биологиялық айналымға түседі.

Бұл деректер тірі материяның биосферадағы аса белсенді құрамдас бөлік екенін көрсетеді. Геологиялық уақыт ауқымында тірі материя Жердің басқа қабықтарының қайта түзілуіне ықпал ететін орасан зор геохимиялық жұмыс атқарады.

Жоспар

  1. 1 Биосфера термині
  2. 2 Биосфера – экологиялық жүйе
  3. 3 В. И. Вернадскийдің теориясы
  4. 4 Биосфера өнімділігі