Химия тілінің шығуы
Алхимия тілінің шығуы және оның табиғаты
Алхимия шамамен III ғасырдан XVI ғасырға дейін өмір сүрген құбылыс. Ол өнер ме, әлде ғылым ба? Бұл сұрақ төңірегінде бір-біріне қайшы пікірлер көп айтылған.
1) “Герметикалық өнер”
Бір көзқарас бойынша, алхимия — құпия сақталатын “Герметикалық өнер”. Оны негізін салушы ретінде Гермес Трисмегист аталып, атауы да соның құрметіне байланыстырылады.
2) “Жалған ғылым”
Екінші пікір: алхимия — жалған ғылым, өйткені ол өз алдына орындалуы мүмкін емес мақсаттар қойды. Аристотельдің элементтер туралы іліміне сүйенген алхимиктер металдар бір-біріне ауысады деп берік сенді де, жасанды алтын алуға әуре болды.
3) Ғылымға жақын құбылыс
Үшінші көзқарас: ғылым атану үшін теориялық негіз, айқын мақсат және тәжірибелік нәтиже керек. Бұл үшеуі де алхимияда белгілі деңгейде болды.
Неге ол кезеңде алхимия “көнерген” болып көрінбеді?
Теориясы бүгінгі өлшеммен қисынсыз көрінсе, оған алхимияны ғана кінәлау әділетті емес. Ескі наным мен діни елікпелікке толы ғасырларда Аристотель ілімінен де сенімді, көкейге қонымды балама табу оңай болмады.
Алхимияның мақсаты да анық еді: жай металдарды алтынға айналдыру және “тіршілік эликсирін” табу. Осыған жету үшін ол өзіне дейінгі тәжірибелік қолөнердің жинаған білімін кәдеге жаратты.
Алхимиктер және ғылымға қалдырған мұра
Алхимияның кейінгі химия ғылымдарының қалыптасуына әсерін Д. И. Менделеев әділ бағалаған: “Алхимиктер ғылымға алғашқы нақты химиялық деректерді жинап берді”.
Алхимиктердің ісімен үстірт таныс адамдар олар туралы қате пікір айтуы мүмкін. Алайда олардың жинаған деректері химиялық құбылыстарды кейінірек ғылыми тұрғыдан зерттеуге жол ашты.
Ізденіске берілген тұлғалар
Алхимиямен шұғылданушылардың арасынан табиғат сырын ашуға құмар, шындықты табу жолына шексіз берілген адамдар жиі кездескен. Олар күнделікті тіршіліктен қол үзіп, тәжірибе мен бақылауға барын салған.
Қоғамның күдігі мен қорқынышы
Орта ғасырларда магия мен астрология кең тарағандықтан, алхимия да сол жалған ілімдермен байланыстырылып қабылданды. Сондықтан жұрт алхимикті “сиқыршы” деп ойлап, одан үрке қарады.
Гоголь суреттеген алхимиктің тұрмысы
Күнделікті тіршіліктен безіп, тәжірибенің соңына түскен алхимиктің өмірін И. В. Гоголь әсерлі бейнелеп жазған. Орта ғасырдағы немістің шағын қалашығын елестетіңіз: бұралаң тар көшелер, әшекейлі зәулім үйлер. Солардың арасынан тозығы жеткен кішкентай үй көзге түседі — қабырғасы қақыраған, терезесіне тақтай қағылған.
Бір қарағанда иесіз қалған үй секілді. Бірақ түн ортасында пеш мұржасынан көтерілген жіңішке түтін ішінде біреудің барын білдіреді. Үміті үзілмеген қария түн бойы тәжірибе жасап отырады. Ал жұрт болса, оны “жын-шайтанның мекені” деп қорқып, маңынан өтуге именеді. Сиқыршы емес, білімге жаны құмар адамның отырғанын олар қайдан білсін?
Нақты нәтижелер: тәжірибе, заттар, құралдар
Алхимиктердің көпшілігі ойға бай, қиялы ұшқыр, өз заманы үшін озық адамдар болды. Мыңдаған жылға созылған тынымсыз еңбек те босқа кеткен жоқ: көптеген заттар алынып, әдістер жетілдірілді, жаңа аспаптар жасалды.
Ашылған элементтер
- Мышьяк
- Сурьма
- Висмут
- Фосфор
Алынған заттар
- Күкірт, тұз және азот қышқылдары
- Күйдіргіш натр
- Ашудас, әртүрлі тұздар
- Бояулар мен дәрі-дәрмектер
Әдістер мен құралдар
- Металдарды өндірістік жолмен алу тәсілдерінің дамуы
- Химиялық тәжірибе жасау әдістерінің жақсаруы
- Бұрын-соңды болмаған бағалы аспаптардың жасалуы
Қайшылық: пайдалы ізденіс пен айғай-шу
Дегенмен алхимияның қалдырған ізі тек ізгі істерден тұрмады: айғай-шу, құпия сөз бен жұмбақ сипат мол болды. Мұның бір себебі — алхимиямен адал еңбек еткендерден бөлек, түрлі кезбелер мен алаяқтардың да айналысуы еді.