Ұлы Жібек жолы жайлы
Ұлы Жібек жолының бастау кезеңі
Жүздесу, тілдесу және алыс-беріс байланыстары біздің заманымызға дейінгі ІІІ–ІІ мыңжылдықтарда-ақ басталды. Бадахшан тауларындағы лазурит пен Хотан маңындағы Яркенд өзенінің жоғарғы ағысындағы нефрит кен орындары табылып, оларды өндіру жолға қойылған сайын, осы байланыстар да біртіндеп реттеліп, тұрақты арнаға түсті.
Негізгі қозғаушы күш
Лазурит пен нефрит сияқты қымбат тастардың өндірілуі алыс аймақтарды өзара байланыстырып, сауда жолдарының қалыптасуын жеделдетті.
Б.з.д. І мыңжылдықтың орта шенінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына, одан Оңтүстік Оралдағы савроматтарға, әрі қарай Ертіске, Алтайға, Жоғарғы Ертіс пен Зайсан көлін мекендеген агрипейлер еліне дейін созылған Дала жолы жұмыс істей бастады. Бұл бағыт арқылы жібек, ұлпа-маталар, терілер, иран кілемдері, асыл металдардан жасалған бұйымдар кең тарады. Қымбат бағалы жібек осы тауарлардың «дәнекері» ретінде ерекше рөл атқарып, Орта Азия арқылы Жерорта теңізі аймағына дейін жетті.
Жібек жолының тұрақты желіге айналуы
Б.з.д. ІІ ғасырдың орта кезінде Жібек жолы елшілік пен сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қызмет ете бастады. Б.з. ІІ–V ғасырларда, егер Шығыстан батысқа қарай жүрсек, негізгі бағыт Қытайдың ежелгі астанасы Чаньаннан басталып, Ланьчжоу маңындағы Хуанхэ өткеліне жететін. Одан әрі Нань-Шаньның солтүстік сілемдерімен жүріп, Ұлы Қытай қорғанының батыс шетіне, Яшма қақпасына шығатын.
Терістік тармақ
Такла-Макан шөлін солтүстіктен айналып өтіп, Хами, Тұрфан, Бесбалық, Шихо көгалды аймақтары арқылы Іле алқабына жетті.
Оңтүстік тармақ
Дунхуан, Хотан, Яркенд, Бактрия арқылы өтіп, Үндістан мен Жерорта теңізі аймағына қарай бағыт алды.
Солтүстік бағыттың жалғасы
Қашғардан Ферғанаға, әрі қарай Самарқанд, Бұқар, Мерв арқылы Хамаданға, одан Сирияға дейін созылған бағыт та маңызды болды.
VI–XII ғасырлар: қалалардың өрлеуі
VI–XII ғасырларда Орта Азия мен Қазақстанда қалалар тез өсті. Олар сауда мен қолөнердің ғана емес, дін мен мәдениеттің де тірегіне айналды. Батыс Түркістан аумағында Суяб, Құлан, Мерке, Тараз, Отырар, Испиджаб сияқты қалалар бой көтерді. Қалалардың өрлеуі қоғамдағы әлеуметтік құрылымның күрделене түскенін де аңғартты.
Испиджаб (қазіргі Сайрам)
Бұл кезеңде Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі орталықтардың бірі — Испиджаб болды. Оны Әл-Мақдиси жан-жақты сипаттайды: қаланың рабады (қорғаны) мен мединасы бар, төбесі жоқ базарлар, мата базары және үлкен мешіті орналасқан. Қалада төрт қақпа болған: Нуджакет, Фархан, Шахраны және Бұқара қақпалары. Әр қақпаның жанында рабад орналасқан.
Испиджабта көптеген тауар түрлері өндіріліп, басқа өңірлерге мата, қару-жарақ, мыс пен темір шығарылып отырды. Ағын суы мол, ағашы көп, бақтары жайқалған бұл кенттің археологиялық құпиялары толық ашылған жоқ, бірақ жазба деректер оның аймақтық маңызын айқын көрсетеді.
Отырар (Фараб, бұрынғы атауы — Тарбан)
Сырдарияның орта ағысында орналасқан ірі қалалардың бірі — Отырар. Араб-парсы деректемелерінде ол Фараб, ал одан ертеректе Тарбан деп аталады. ІХ ғасырдың басында арабтар Фадл ибн Сахлдың басқаруымен Отырар аймағын бағындыруға ұмтылды; деректерде оның шекаралық әскер басшысын өлтіріп, Қарлұқ жабғуының ұлдарын тұтқынға алғаны айтылады.
VII–VIII ғасырларда Отырардың шахристаны мұнаралы дуалдармен қоршалған. Қайта салынған бұл қорғаныс жүйесі IX–X ғасырларға дейін сақталған. Археологиялық және архивтік мәліметтер бойынша сол дәуірде билеуші өзін «теңдесі жоқ Отырарбенді патшасы» деп атаған.
Қала аймағындағы қоныстардың бірі — Кедер — IX–X ғасырларда оазистің астаналық орталығына дейін көтерілді. Бұл саяси жағдайдың өзгеруімен және өңірдің оғыздарға бағынуымен байланысты. Отырардың өмірі X–XII ғасырлардан кейін де жалғасып, орта Сырдария өңірінің экономикасы мен мәдениетіне ықпалын сақтады. Көлемі жағынан да ең ірі қалалардың бірі болды.
Тараз және Жетісу қалалары
Орта ғасырлық қалалардың ең белгілілерінің бірі — Тараз. Жазба деректерде ол 568 жылдан бастап аталады: Византия императоры Юстинианның елшісі Земарх Киликийский Батыс Түрік қағаны Дизабұлға барған сапары туралы есебінде Таразды да атап өтеді. Шамамен 680 жылы қытай саяхатшысы Сюань Цзан Таразды (Далас) шеңбері 8–9 ли болатын ірі сауда орталығы ретінде сипаттайды.
VII ғасырда Тараз Ұлы Жібек жолындағы маңызды бекетке айналды. Қаланы қорғау жолындағы шайқастар туралы тарихи мәліметтерде түрік, қарлұқ, оғыз тайпаларының, сондай-ақ араб және иран жауынгерлерінің қатысқаны айтылады.
Инфрақұрылым
X–XII ғасырларда қалада су құбыры жүйесі және күйген кірпіштен салынған қоғамдық монша болған.
Айша-бибі кесенесі
Жақсы күйдірілген кірпішпен өріліп, қабырғалары ою-өрнекпен әшекейленген. Қираған бөліктері кейін қалпына келтірілді.
Қарахан кесенесі
XX ғасырдың басында қайта тұрғызылғанымен, бастапқы сәндік өрнектерінің көбі жойылған; бізге негізінен суреттік деректері жетті.
Тараз Жетісудың саяси, экономикалық және мәдени өмірінің ірі орталығы болды. Талас, Асса өзендері бойында төменгі Барысхан, Хамукет, Жікіл, Адахкет, Ден, Нуджикет, Құлан, Мерке, Аспара, Жұл, Баласағұн, Барсхан сияқты қалалар мен қоныстар тізбектеле орналасқан. Іле алқабында Қойлық, Талхиз, Екі-оғыз тәрізді қалалар да өмір сүрді.
Ясы (Түркістан) және Сығанақ
XI ғасырда Ясы (Түркістан) қаласы Шауғар округінің орталығы саналды. XII ғасырдың аяғында Ахмет Ясауи кесенесі салынып, қала ірі діни орталыққа айналды.
Сырдария бойындағы ірі қалалардың бірі — Сығанақ. Қазақстанның солтүстігі мен солтүстік-шығысына баратын керуен жолдарының торабында жатқан бұл қала XII ғасырда қыпшақ бірлестігінің орталығы болды. Бүгінде Сығанақтың орнында Сунақ-ата жұрты орналасқан.
Жаңа қалалардың пайда болуы
X–XII ғасырларда жоғарыда аталған кенттерден бөлек Қарашоқы, Қарнақ, Ашынас, Баршылылықкент сияқты жаңа қалалар да қалыптасты. Олардың аумағы ұлғайып, сауда-шаруашылық орталығы бұрынғы шахристаннан рабадқа қарай жылжи түсті.
Сауда жүйесі және керуен жолдары
Қазақстан жеріндегі халықтардың экономикалық өмірінде сауда орасан зор рөл атқарды. Жазба деректемелер Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларының Византия, Иран, Орта Азия, Кавказ, Алтай, Сібір және Шығыс Түркістанмен тығыз сауда байланысы болғанын дәлелдейді. VI–X ғасырларда халықаралық саудада Ұлы Жібек жолының маңызы айрықша болды.
Қазақстан арқылы өткен негізгі бағыттар
- Шаштан Газгирдке, одан Испиджабқа, әрі қарай керуендер Таразға бет алды.
- Испиджаб пен Тараз арасында шағын қалалар және керуендер тоқтайтын сарайлар орналасқан.
- Тараздан терістікке қарай Адахкет пен Дех-Нуджикент арқылы қимақтарға бағытталды.
- Тараздан Төменгі Барысханға, Құланға, Меркеге, Аспараға соғып, Бедел мен Ақсудан асып Шығыс Түркістанға жетті.
- Испиджабтан солтүстікке шыққан жол Қаратаудың теріскейіндегі Құмкент, Баба-ата, Созақ арқылы Орталық Қазақстан далаларына, Кеңгір, Жезді, Нұраға, әрі қарай Ырғыз бен Ертіс аңғарларына жалғасты.
Сауда инфрақұрылымы
Маңызды жолдар бойында керуен сарайлар жұмыс істеді, құдықтар мен су қоймалары салынды. Өзендерге көпірлер түсіріліп, қалаларда сауда орындары мен ірі базарлар қалыптасты.
Импорт пен экспорт
Орта Азиядан шыны, асыл әшекейлер, күнделікті қолданылатын өнер бұйымдары, жылқы сияқты тауарлар шығарылды. Қытайдан жібек, фарфор, керамика әкелінді. Шеттен келген бұйымдардың ішінде меруерт, лазурит, маржаннан жасалған немесе солармен әшекейленген заттар да болды.
Сауданың ауыл шаруашылығына ықпалы
Қалалардың өсіп-өркендеуі мен сауданың дамуы ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранысты арттырды. Бұл егіншілік пен мал шаруашылығының дамуына түрткі болды. Жауын-шашын аз болғандықтан, Қазақстанда егіншілік көбіне суармалы жүйеге сүйеніп дамыды.