Қазақша рефераттар

Жалпы ұлттық өнім

Өнім сапасы: мәні және экономикалық маңызы

Өнімнің сапасы — белгілі бір мұқтаждықты қанағаттандыруға тікелей ықпал ететін өнім пайдалығының жиынтық сипаттамасы және кәсіпорын қызметін бағалаудағы негізгі көрсеткіштердің бірі. Өнім сапасы тек техникалық немесе тауартанулық ұғым емес, сонымен бірге аса маңызды экономикалық категория болып саналады.

Экономикалық категория ретінде сапа тұтыну құнымен тығыз байланысты. Егер тұтыну құны жалпы алғанда тауардың пайдалылығын білдірсе, өнім сапасы — нақты пайдалану жағдайында сол тұтыну құны деңгейінің көрінісі.

Сапаның ықпалы

  • өндіріс тиімділігін арттыруға;
  • кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге;
  • елдегі өмір сүру деңгейінің өсуіне;
  • әлеуметтік мәселелерді шешуге ықпал етуге;
  • еңбек өнімділігін өсіруге, қор қайтарымын арттыруға және материалдық ресурстарды үнемдеуге.

Сапа — өзара байланысты экономикалық ұғымдар жүйесі

Қоғамдық қажеттіліктің ұлғаюы және ғылыми-техникалық прогрестің жоғары қарқыны сапа мәселесіне күрделі әрі кешенді сипат береді. Сапа «тұтыну құны», «құн», «тиімділік», «баға», «пайда», «материалдық қызығушылық» ұғымдарымен өзара тығыз байланыста қарастырылады.

Сапаны зерттеу арқылы оның өндіріс тиімділігімен байланысын, баға қалыптастырудағы рөлін, еңбек өнімділігі көрсеткіштеріне ықпалын, өнімнің өзіндік құнына әсерін және басқа да маңызды мәселелерді түсінуге болады.

Сапа деңгейін анықтау

Өнімнің сапа деңгейі салалық көрсеткіштер жүйесі негізінде анықталады. Бұл деңгейді бағалау үшін әр көрсеткіштің сандық мәнін білу және оны ұқсас өнімдердің көрсеткіштерімен салыстыру қажет.

Өнім сапасын басқару: мазмұны және нысаны

Өнімнің сапасын басқару — сапа талаптарын қанағаттандыруға бағытталған әдістер мен қызметтер жиынтығы. Бұл талаптарға жобалау-конструкторлық және келісімшарттық (өзара шарттық) талаптарға сәйкестік те кіреді.

Басқару нысаны — өнім сапасына әсер ететін процестер. Олар өнімнің өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде көрінеді: өндіріске дейін, өндіріс барысында және өндірістен кейін.

Жетілдірудегі негізгі міндеттер

  • сапаны басқару жүйесіне маркетинг тетіктерін енгізу;
  • жүйені тұтынушыға бағыттау және оны барлық өндірістік қызметтерге жүйелі түрде енгізу;
  • өнімнің өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде басқару механизмдерінің ықпалын күшейту.

Жүйені енгізудің нәтижелері

  • жоғары сапалы өнімнің тұрақтылығын қамтамасыз ету;
  • өнім көлемін ұлғайту және өткізу нарығын табу;
  • жоғары бағада сатылатын өнім үлесін арттыру мүмкіндігін қарастыру;
  • бәсекеге қабілеттілік пен қаржылық тұрақтылық мәселелерін шешу.

Нарық жағдайындағы сапаны арттырудың өзектілігі

Нарықтық қатынастар дамыған жағдайда өнім сапасын жақсарту — басқарылатын процесс. Реформаға дейін сапаны арттыруға мүлде көңіл бөлінбеді деуге болмайды: аттестациялау, стандарттау, бақылаудың әртүрлі әдістері қолданылды. Алайда, әсіресе тамақ өнеркәсібінде сапаға ықпал ету көбіне локальды сипатта болып, кешенді әрі жүйелі қорытындылармен толыққанды бекітілмеді.

Нарық жағдайында сапаны көтеру экономикалық дамудың құрамдас элементіне айналады, ал жоғары сапаға қол жеткізу — өндірістік және әлеуметтік саладағы қайта құрулардың негізгі мақсаттарының бірі. Дегенмен, ұзақ уақыт бойы сапаны арттыруға жеткілікті деңгейде назар аударылмады: тұтынушылар сұранысы жоғары сапалы өнімге ауысса да, көптеген өндірушілер табысты барынша арттыруға және өндіріс көлемін өсіруге басымдық берді. Сонымен бірге сапасы төмен импорт өнімдерінің көбеюі де байқалады.

Қазіргі таңда Қазақстанда көптеген өнімдердің сапасы Еуропа және әлемдік стандарттардан едәуір төмен деңгейде қалып отыр.

Өнім сапасын арттыру өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін де ерекше маңызды, өйткені жоғары сапалы өнім көбіне сапалы шикізатқа сүйенеді.

Зерттеу және жетілдіру бағытындағы міндеттер

  • өнім сапасы категориясының мәнін және оны нарықтық экономика жағдайында қолданудың ерекшеліктерін зерттеу;
  • сапаны басқару жүйесінің құрамдас элементтеріне әдіснамалық тәсілдерді анықтау;
  • аймақтағы қазіргі жағдайдағы сапаны басқару проблемаларын және бәсекеге қабілеттілік деңгейін талдау;
  • теориялық және тәжірибелік материалдарға сүйене отырып, сапаны басқару механизмдерін жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу;
  • ұсынылған шараларды енгізуден болатын экономикалық тиімділікті бағалау.

Тұтынушы өлшемі және халықаралық көзқарас

Өнім сапасын жоғары деңгейге жеткізу — шаруашылық механизмді жетілдіру мен өндіріс тиімділігін арттырудың маңызды бөлігі. Сонымен бірге жоғары сапаға нақты басқару механизмінсіз қол жеткізу мүмкін емес.

Халықаралық және отандық тәжірибеге, сондай-ақ Қазақстан нарығының ерекшеліктеріне сүйене отырып, сапа көбіне тұтынушы параметрлерінің жиынтығы ретінде қарастырылады. Бұл параметрлер мемлекет белгілейтін қауіпсіздік талаптарымен де ұштасады.

Нарықтағы әрбір тауарды тұтынушы бағалайды, ал бағалаудың негізгі өлшемі — сапаның жеке және қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру деңгейі. «Өнімнің сапасы» ұғымын объективті түсіндіру сапаны жақсарту мәселесін қоғамдық өндірістің тиімділігін арттырумен және нәтижесінде қаржылық көрсеткіштерді жақсартумен байланысты қарастыруға мүмкіндік береді.

Еуропалық сапа ұйымы сапа түсінігін кең тұрғыдан қарастырады: жоғары технологиялық және эстетикалық қасиеттерді қамтамасыз ету ғана емес, сондай-ақ өнімді өндіру және тасымалдау шығындарын азайту да маңызды. Демек, өнім сапасының оңтайлы деңгейі — ең аз қоғамдық еңбек шығынымен белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыратын қасиеттердің жиынтығы.

Сапа қасиеттерінің көрсеткіштері

Тағайындау көрсеткіштері

Өнімді белгілі бір мақсатта қолданудан алынатын экономикалық тиімділікті сипаттайды. Өндірістік-техникалық өнімдер үшін негізгі көрсеткіш ретінде өнімділік алынады: ол бағаланатын өнімнің көмегімен шығарылатын өнімнің жалпы көлемін анықтауға мүмкіндік береді.

Сенімділік көрсеткіштері

Өнімнің төзімділігін, ұзақ уақыт сақталуын және жөндеуге жарамдылығын көрсетеді.

Технологиялық көрсеткіштер

Өнімді шығару және жөндеу кезінде еңбек өнімділігін арттыруға ықпал ететін конструкторлық-технологиялық шешімдердің тиімділігін сипаттайды. Бұл көрсеткіштер жаппай өндірісті ұйымдастыруға, өндірісті технологиялық дайындауға, шығару мен сатуда материалдарды, еңбек құралдарын және уақытты тиімді пайдалануға жағдай жасайды.

Стандарттау және сәйкестендіру

Өнім құрамындағы стандартталған және сәйкестендірілген бөліктердің үлесін сипаттайды.

Эргономикалық көрсеткіштер

Адам мен бұйымның өзара әрекеттесуін, пайдаланудағы психологиялық, физиологиялық және гигиеналық қасиеттерді көрсетеді (температура, шу, вибрация, газ, бу, ылғалдылық әсерлері және т.б.).

Эстетикалық көрсеткіштер

Өнімнің сыртқы орындалуын, формасын және тауарлық түрін сипаттайды.

Тасымалдауға шыдамдылық

Өнімнің тасымалдауға бейімділігін және тасымалдау кезіндегі шыдамдылығын көрсетеді.

Патенттік-құқықтық көрсеткіштер

Патенттік тазалықты және патенттік қорғалымдылықты, өнімдегі жаңа техникалық шешімдерді, тауарлық белгіні және өндірістік үлгіні тіркеу деңгейін сипаттайды.

Экологиялық көрсеткіштер

Өнімді сақтау, тасымалдау, іске қосу және қолдану барысында қоршаған ортаға келетін кері әсер деңгейін сипаттайды (қауіпті қоспалар, газдар, радиациялық сәулелер және т.б.).

Қауіпсіздік көрсеткіштері

Өнімді шығару, сақтау, жөндеу, тасымалдау және пайдалану кезіндегі қауіпсіздік талаптарының сақталуын сипаттайды.

Аталған көрсеткіштердің жиынтығы өнім сапасын қалыптастырады. Сапаны жобалау, сақтау және пайдалану процестері сапаны басқару жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады.