Қазақтың ұлы ғалымы Ш. Ш. Уәлиханов
Қазақ ағартушылығының алғашқы қарлығаштарының бірі
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов отандық ғылым мен әдебиет тарихында айрықша орын алады. Оның қысқа да жарқын өмірі мен ғылыми қызметі қазақ халқының көпғасырлық рухани дамуы мен ізденістерінің бір белесі болып, қоғамдық ой-сана мен пікір-тұжырымның биіктей түсуіне елеулі ықпал етті.
Уәлиханов — талантты ғалым ғана емес, сонымен бірге публицист, әдебиет зерттеушісі, саяхатшы-географ. Оның еңбектері философия, этнография, тарих, экономика, құқық, география, ауыз әдебиеті және әдебиет теориясы сияқты салаларды қамтиды.
Шыққан тегі мен отбасы ортасы
Шоқан (шын аты — Мұхаммедханафия) 1835 жылдың қараша айында Құсмұрын бекінісінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың әулетті отбасында дүниеге келді. Арғы атасы Абылай — жоңғарларға қарсы соғыста ерлігімен танылған, ел бірлігі мен тыныштығын сақтауға күш салған, ақылды қолбасшы әрі іскер дипломат, Орта жүздің ханы.
Шоқанның туған атасы Уәли қайтыс болғаннан кейін хан шаңырағы мен ықпалдың бір бөлігі Уәлидің кіші әйелі Айғанымның қолында қалғаны айтылады. П. П. Семенов-Тян-Шанскийдің жазбасында: «Айғаным мен оның балалары Россияға адал ниетін сақтап қалды... Александр I оған айрықша ықылас білдіріп, қазақ даласында сәулетті үй салдыруға әмір етті. Сол үйде Шоқан Уәлиханов туған еді», — деп көрсетіледі.
Балалық шағы: Көкшетау мен Сырымбет
Шоқанның балалық шағы Сырымбет тауының баурайында, туған елі Көкшетау өңірінде өтті. Ол жастайынан әжесі Айғанымның тәрбиесін көріп, сол ортадағы тәлім мен өнегені бойына сіңірді. Айғаным ықпалы Шоқанның дүниетанымының қалыптасуына елеулі әсер етті.
Білім жолы: Омбыдағы Сібір кадет корпусы
1847 жылы он екі жасар Шоқанды әкесі Омбыға алып келіп, сол кезеңдегі Сібірдің ең таңдаулы оқу орындарының бірі саналатын Сібір кадет корпусына оқуға орналастырды. Бұл оқу орны Шоқанның болашақ тағдырына, ғылым мен өнер жолындағы қабілетінің ашылуына ерекше ықпал етті.
Оқу бағдарламасының кеңдігі
Жабық әскери оқу орны болғанымен, әскери пәндермен қатар орыс және Батыс әдебиеті, география мен тарих, философия, физика, математика негіздері, шетел тілдері оқытылды.
Зиялы орта ықпалы
Оқытуға озық ойлы интеллигенттер тартылды, ал Омбының көзі ашық, білімді отбасыларымен араласу Шоқанның рухани өсуін жеделдетті.
Оқытушылар құрамында білімді әрі прогресшіл көзқарастағы адамдардың көп болуы, жан-жақты пәндердің оқытылуы, өз бетімен көп оқуға мүмкіндік тууы — Шоқанның зерттеушілік болмысының қалыптасуына берік негіз қалады.
Қорытынды ой
XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстандағы демократтық-ағартушылық мәдениеттің алғашқы өкілдерінің бірі ретінде Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы уақыт өткен сайын мәнін жоғалтпайды. Ол қазақ халқының рухани ізденістерін айқындап қана қоймай, қоғамдық ойдың жаңаруына серпін берген тұлға ретінде тарихта қалады.