Қазақша рефераттар

Мінез түрлері

Мінез түрлері мен типтері

Мінез түрі оның құрамындағы бітістердің жалпы сипатына тәуелді. Мінез бітістері негізгі (жетекші) және қосалқы болып бөлінеді. Негізгі бітістер адамның бағыт-бағдарын айқындап, тұрақты мінезінің өзегін құрайды; ал қосалқы бітістер мінез қырларын толықтырып, рең береді.

Мысал арқылы түсіндіру

Егер батылсыздық пен қорқақтық жетекші мәнге ие болып, ал альтруистік ниет қосалқы деңгейде қалса, адам секемшіл болып, жақсылық жасауға талпынғанымен, жалтақтап, күмәнданып, мақсатты әрекетке бара алмайды. Керісінше, альтруистік қасиет басым болса, ол жағымсыз бітістерді еңсеріп, қайырымдылық істерінде батылырақ қадам жасайды.

Мінездің қалыптасуы: қатынастар жүйесі

Адам мінезінің белгілі түрде қалыптасуы оның қоршаған дүниеге қатынасына байланысты. Бұл қатынастардың мәні адамның араласып, байланысқа түсетін өмірлік объектілердің маңызымен айқындалады:

  • Басқа адамдармен қатынасы: шыншыл — өтірікші, әдепті — дөрекі және т.б.

  • Іс-әрекет пен қызметке қатынасы: еңбекқор — еріншек және т.б.

  • Өзіне қатынасы: сыншыл — өзімшіл және т.б.

  • Заттарға қатынасы: сақи — ашкөз, ұқыпты — салақ және т.б.

Бұл қатынастардың бәрі мінездің қалыптасуына ықпал етеді. Дегенмен тұрақты, нақты мінез ең алдымен адамның қоғаммен, ұжыммен байланысу дәрежесіне тәуелді. Ұжымнан тыс тұлғаның жолдастық, достық, махаббат сияқты қарым-қатынастарда көрінетін ізгі ниеттерінен бөлек мінез толық ашылмайды.

Адамдар ұзақ қатынаста бола отырып, бір-бірінің мінезіне әсер етеді: кейде ұқсастық пайда болады, кейде керісінше — бірінің кемшілігін екіншісі толықтыратын қасиеттер қалыптасады. Соның ішінде еңбек пен іс-әрекет барысында орныққан мінез бітістері анағұрлым мәндірек болып, мінез типін айқындауда ерекше рөл атқарады.

Мінез типі деген не?

Мінез әр адамда өзінше көрінеді. Соған қарамастан, белгілі бір топқа ортақ бітістердің жиынтығын бөліп көрсетуге болады. Осыдан мінез типі (типі) — адамдардың белгілі бір тобына тән қасиеттердің жеке адамда нақты көрініс табуы.

Мінез тумадан берілмейді: ол адамның белгілі бір әлеуметтік орта өкілі болуының, өмір жағдайы мен іс-әрекет ерекшеліктерінің ықпалымен қалыптасады. Мінез типін анықтауда адамның өмірлік маңызды, жалпы және мәнді қырлары ескеріледі.

Мінездің негізгі типтері

1) Үйлесімді (гармониялық) мінез

Қоршаған ортаға икемділігімен ерекшеленеді. Мұндай адамда ішкі қарама-қайшылық аз: ойы мен ісі өзара үйлеседі. Көпшіл, ерік күші мол, қайсар, бірсөзді. Қиын жағдайларда таңдаған бағыт-бағдарынан қайтпай, көзқарасы мен талғамын жиі өзгерте бермейді. Мақсаты мен принципі үшін күресуге дайын. Өмір сүру тәсілі — жағдайға бағыну емес, жағдайды өз ұстанымына сай өзгертуге ұмтылу.

2) Іштей қарама-қайшылықты, бірақ сырттай келісімді мінез

Ішкі ниет пен сыртқы әрекет арасында келіспестік болғанымен, адам әлеуметтік талаптарға бейімделіп, әрекетін соларға бағындырады және міндеттерін үлкен күш жұмсап орындайды. Ішкі шиеленісті азайту үшін өз көзқарасын қайта қарастыруға, психологиялық қорғаныс іздеуге, күнделікті күйбеңге толық беріліп кетпеуге тырысады. Қоғам қабылдаған рухани құндылықтарды мойындайды, бірақ сыртқы жағдайды өзгертуге аса ынталы бола бермейді.

3) Икемі төмен, қарама-қайшылықты мінез

Көңіл-күйі, ниеті мен әлеуметтік борышы арасында үйлеспестік байқалады. Шамданғыш, жағымсыз эмоциялары басым, тілдесу қабілеті әлсіздеу, әрекетін әрдайым ақыл таразысына сала бермейді. Қоршаған ортамен қатынасын тұрақты әрекет-қылық жүйесіне келтіруі қиын; қажеттері жиі ауысады және оларды күш жұмсамай-ақ бірден қанағаттандыруды қалайды.

Мұндай адамдар өмір үшін күреске дағдыланбаған, қажырсыз болуы мүмкін. Кей жағдайда бұған балалық шақтағы шектен тыс мәпелеу, орынсыз артық қамқорлық салдарынан дербестік дағдысының қалыптаспай қалуы әсер етеді. Кедергіге тап болса, абыржып, ырықсыз қорғанысқа (шаршаңқылық, қыңырлық, нәтижесіз қиялға берілу) жүгінуі мүмкін.

4) Тиянақсыз (вариативті) мінез

Бағыт-бағдарының тұрақсыздығымен, принциптік орнықтылығының әлсіздігімен сипатталады; айнала жағдайға оңай бейімделеді. Тұрақты мінез-құлық қалыптаспағандықтан, көп жағдайда ортаға ыңғайлану, қарым-қатынаста жағымпаздану басым көрінеді.

Ішкі дүниесі көбіне қарапайым түсініктермен шектеліп, тіршілік қамындағы әрекеті тік, бірбеткей болуы мүмкін. Күнделікті мақсатқа жетуде терең ойланбай, өз мүддесін шектей алмайды. Кедергіні көбіне сыртқы фактордан көреді; ішкі сапалық қиындықтарды саралауға дағдысы әлсіз. Негізгі ұмтылысы — барды пайдаланып, қажеттілігін тез әрі толық өтеу; осы жолда ішкі дүниесін сыртқы жағдайға бағынышты етеді.

Темперамент: мәні және тарихи түсініктер

Темперамент — жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерінен туындайтын адамның жеке ерекшеліктерінің бірі. Ол эмоциялық қозғыштықтан, қимыл-қозғалыс ырғағынан және жалпы белсенділіктен айқын көрінеді. Темперамент ағзаның физиологиялық ерекшеліктерімен, әсіресе жоғары жүйке қызметінің туа біткен қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс.

Темперамент қалай байқалады?

  • Қозғалыс қарқыны: бірі шапшаң, тез қимылдайды; екіншісі жай, байыппен әрекет етеді.

  • Психикалық күш пен тереңдік: бірі өжет, алғыр; екіншісі сылбыр, жігері әлсіздеу.

  • Көңіл күй тұрақтылығы: салмақты, тұрақты немесе жеңіл қозатын, тұрақсыз болуы мүмкін.

  • Эмоция көрінісі: бірі сабырлы, екіншісі күйгелек болуы ықтимал.

Темперамент туралы алғашқы ғылыми ойлар ерте кезеңдерден бастау алады. Ежелгі Греция дәрігері Гиппократ (б.з.д. 460–356) темперамент айырмашылықтарын ағзадағы төрт сұйықтықтың басымдығымен түсіндіруге тырысты: қан (сангвиник), шырын/сілекей (флегматик), қара өт (меланхолик), сары өт (холерик).

Девиантты мінез-құлық: ұғымы, себептері және типтері

Девиантты мінез-құлық (лат. deviatio — ауытқу) — жалпыға ортақ ережелерден ауытқитын әлеуметтік іс-әрекет; құқықтық немесе моральдық нормаларды бұзумен сипатталатын қылық.

Кең мағынада девиация кез келген әлеуметтік ережеден ауытқуды қамтиды: жағымды (ерлік, аса еңбекқорлық, өзін құрбан ету) және жағымсыз (қылмыс, қоғамдық тәртіпті бұзу, дәстүр мен адамгершілік нормаларын аяқасты ету, суицид және т.б.). Тар мағынада ол қалыптасқан құқықтық және өнегелік ережелерді өрескел бұзу ретінде түсіндіріледі.

Девиантты мінез-құлық конформизмге қарама-қарсы құбылыс ретінде қарастырылады және әлеуметтік өмірдің әлсіреуіне, әлеуметтік аномияға апаруы мүмкін.

Ғылыми түсіндірулер: Дюркгейм және Мертон

Эмиль Дюркгейм: аномия

Француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм девиацияны түсіндіру үшін аномия ұғымын ұсынды. Бұл — қоғамда нормалардың әлсіреуі, ережелердің бірізділігінің бұзылуы, құндылықтар жүйесіндегі тұрақсыздық.

Роберт Мертон: мақсат пен құралдың алшақтығы

Роберт Мертон ауытқудың себебін қоғам ұсынатын мәдени мақсаттар мен сол мақсаттарға жетудің әлеуметтік мақұлданған құралдары арасындағы үйлеспеушілікпен байланыстырды.

Факторлар: сыртқы орта және әлеуметтік ықпал

  • Сыртқы физикалық жағдайлар: климаттық, геофизикалық, экологиялық факторлар (шу, геомагниттік өзгеріс, таршылық және т.б.) үрей туғызып, агрессия мен өзге де қажетсіз мінез-құлықтың бір себебіне айналуы мүмкін.

  • Әлеуметтік орта: қоғамдық үрдістер (әлеуметтік-экономикалық жағдай, мемлекеттік саясат, салт-дәстүр, БАҚ), адамның кіретін әлеуметтік тобы (мәртебе, референтті топ), микроәлеуметтік орта (отбасы өмір салты, қарым-қатынас типі, тәрбие стилі, достар және маңызды адамдар).

Девиацияның негізгі типтері

Девиантты мінез-құлық

Әлеуметтік нормалар мен ережелерге сәйкес келмейтін мінез-құлық. Кей әдебиеттерде антидисциплиналық мінез-құлық ретінде де аталады.

Делинквентті мінез-құлық

Құқықтық нормаларды бұзуға жақын, бірақ әрдайым ауыр қылмыс деңгейіне жетпейтін құқыққа қарсы әрекеттер.

Криминалды мінез-құлық

Қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекеттермен сипатталатын, қоғамға қауіпті мінез-құлық түрі.

Педагогикалық қорытынды: түзету емес, қайта әлеуметтендіру

Девиантты мінез-құлық байқалатын балалармен тәрбиелік жұмыс жүргізуде рим философы Сенеканың «әрбір адам өмірінің кейбір жақтарын ғана талдайды, бірақ ешкім өмірді тұтастай ойламайды» деген тұжырымы маңызды. Девиацияны түзетуші маман (ұстаз, педагог, психолог) баланың тек жеке кемшілігін ғана түзетіп қоймай, оны қоғамдық өмір талаптарымен үйлесетін дұрыс қарым-қатынас жолына қайта бағыттап, әрі қарай қалыпты дамуына және әлеуметтенуіне көмектесуі қажет.

Бұл жұмыс қоғамда орныққан адамгершілік құндылықтармен, талаптармен және адамдар арасындағы қарым-қатынас нормаларымен (достық, жолдастық, туыстық, сүйіспеншілік, махаббат және т.б.) жүйелі ұштастырылғанда, девиантты мінез-құлықтың өршуіне жол бермей, мектеп қабырғасынан бастап тиімді әлеуметтендіруге мүмкіндік береді.