Қазақша рефераттар

Қазақ әдеби тілі

Рәбиға Сыздықова — филология ғылымдарының докторы (1972), профессор (1989). Қазақстан Республикасы ҰҒА-ның академигі (2003), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1989).

Тұлға тағдыры және дәуірдің салмағы

1924 жылы Ақтөбе облысы, Ойыл өңірінде дүниеге келген ғалымның өмір жолы өз дәуірінің ауыр тынысымен астасып жатты. Рәбиға Сыздықованың әкесі саяси қуғын-сүргін жылдарында жазықсыз жазаға ұшырағандардың қатарында болды. Бұл қасірет — кейінгі ғылыми ұстанымына, ұлттық тіл мұрасына жауапкершілікпен қарауына да әсер етпей қалған жоқ.

1940 жылы Ақтөбе облысындағы Темір қаласының педагогикалық училищесін аяқтағаннан кейін, білімін жалғастыру мақсатымен 1947 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтына түсіп, 1951 жылы осы оқу орнының аспирантурасын тәмамдайды.

Еңбек жолын мектеп мұғалімдігінен бастаған Рәбиға Сыздықова ғылымға түбегейлі бет бұрған соң А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында қызметін жалғастырды. Институтта қазақ тілі тарихы мен диалектологиясынан бастап, тіл мәдениеті бөлімінің меңгерушісіне дейінгі жауапты қызметтерді атқарып, 1994 жылдан бері құрметті демалыста.

Ғылыми батылдық: Ахаң туралы тұңғыш диссертация

Ғалымның ғылыми ерлігі — Алаш арыстары әлі толық ақталмай тұрған кезеңде, 1976 жылы Ахмет Байтұрсынұлы туралы «Ахмет Байтұрсынов — қазақ тіл білімінің бастауы» тақырыбында диссертация қорғауы. Бұл қадам қазақ тіл біліміндегі сабақтастықты орнықтырып, тұлғалар мұрасын ғылыми айналымға қайтарудың маңызды белесіне айналды.

Абай тілі — докторлық зерттеудің өзегі

Рәбиға Сыздықова докторлық диссертациясын «Абай шығармаларының тілі» (1972) тақырыбында қорғады. Бұл бағыт кейін ғалымның ғылыми мектебінің өзегіне айналып, Абайдың поэтикалық тілі, қазақ тілінің поэтикасы, лингвостилистика және мәтінтаным мәселелерімен тұтасты.

Іргелі еңбектер

  • «Абай шығармаларының тілі» (Алматы, «Ғылым», 1968)
  • «Абай өлеңдерінің синтаксисі» (1970)
  • «Абайдың сөз өрнегі» (1995)

Зерттеуші мерзімді баспасөзде де Абай шығармашылығына арналған ондаған проблемалық мақалалар жариялап, Абай энциклопедиясын даярлауға атсалысты. Абайтануға қосқан еңбегі еленіп, Рәбиға Ғалиқызы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығына ие болды.

Ғалымның жұмыс ауқымы: тіл тарихынан тіл мәдениетіне дейін

Рәбиға Сыздықованың зерттеу бағыттары қазақ әдеби тілінің тарихы, XV–XIX ғасырлардағы ақын-жыраулар тілі, ортағасырлық жазба ескерткіштер тілі, тарихи лексика, текстология, лингвостилистика және тіл мәдениеті салаларын кең қамтиды. Оның еңбектерінің ерекшелігі — қасаң ғылыми тілге ұрынбай, күрделі ойды қазақ тілінің табиғи өрнегімен жеткізуі. Сондықтан да ғалым еңбектерін мамандар ғана емес, қалың оқырман да қызыға оқыды.

Әдеби тіл тарихын тереңдеткен тұжырымдар

Қазақ әдеби тілі ұғымының ауқымы, тарихи дәуірлері, ауызша мұра мен жазба дәстүр арақатынасы туралы таластар көп болғаны белгілі. Рәбиға Сыздықова бұл мәселеде пікірталасқа емес, нақты мәтінге сүйенген зерттеу мәдениетін ұстанды: әрбір сөзді халықпен замандас, тағдырлас құбылыс ретінде қарап, тарихи мағына қабаттарын салыстыра талдады.

Ол Асанқайғыдан бастап Махамбетке, Бұқарға, Дулатқа дейінгі мұраларды әдеби тілдің дереккөзі ретінде қарастырып, бұл дәуірге тән тілді «ауызша әдеби тіл» деп атауды ұсынды. Уақыт өте келе бұл ұғым қазақ әдеби тілі теориясының негізгі тірек тұжырымдарының біріне айналды.

Қорытынды еңбек

ХV–ХІХ ғасырлардағы деректерді жүйелі зерттеу нәтижесінде «Қазақ әдеби тілінің тарихы» атты монографиясы жарық көрді. Оның тұжырымдары жоғары оқу орындарының филология факультеттерінде ұзақ жылдар бойы негізгі оқу құралы ретінде қолданылып келеді.

Дәлелдің күші: сөз тарихы арқылы дәуірді тану

Рәбиға Сыздықова тарихи лексика мен мағына эволюциясын нақты дерекпен сөйлетті. Ол құқықтық-әдеттік нормаларға қатысты атаулардың қолданыстан шығып, тарихи қабатқа айналуын, немесе бір кезеңде жиі қолданылған сөздердің кейінгі әдеби тіл нормасынан ығысуын тілдік материал арқылы дәлелдеді. Мұндай талдау — әдеби тілдің нормалану үдерісін түсіндіретін маңызды кілт.

Мәтінге сүйенген зерттеу мәнері

Ғалым үшін әрбір лексема — «құм басқан қаланың орнын ашқан археологтай» қайта тірілтуді қажет ететін дерек. Сөздің көне мағынасы, ауыспалы реңкі, ұмыт қалған қызметі — барлығы да мәтін арқылы қалпына келеді.

Түркітанудағы бағалы олжалар

Ғалым қазақ тіл білімінің беделін түркітану кеңістігіне де кеңейтті. Араб қарпіндегі ескерткіш мәтіндерді қайта көшіру, жариялау, ғылыми айналымға енгізу арқылы тіл тарихының уақыт көкжиегін тереңдетті.

  • «Язык Жамиғ ат-тауарих Жалаири» (1989)
  • «Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінің тілі» (2004)

Ал бірнеше рет қайта басылған «Сөздер сөйлейді» еңбегі батырлар жыры, лиро-эпос, мақал-мәтелдер мен ақын-жыраулар тіліндегі мағынасы көмескі сөздер мен тіркестердің сырын ашып, көпшілікке түсінікті тілмен ұсынған ғылыми-танымдық еңбек ретінде кең тарады.

Тіл мәдениеті: норма, кодификация, сауат

Рәбиға Сыздықова тіл мәдениеті саласында да жоспарлы түрде ұзақ жыл еңбек етті: орфография мен орфоэпия, нормалану мен варианттылық, тіл тазалығы мен стилистика мәселелерін жүйелі зерттеді. Ғалымның бұл бағыттағы кітаптары мен сөздік-анықтамалықтары қазақ тіліндегі кодификация жұмысына үлкен үлес қосты.

Негізгі еңбектер

  • «Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жөнінде анықтағыш» (1960, 1974, 1994, 2000)
  • «Сөз сазы» (1983, 1995, 2000)
  • «Тілдік норма және оның қалыптануы» (2001)

Ғалым анықтамасы бойынша, тіл мәдениеті — әдеби тіл нормаларын сақтау: сөзді орнымен қолдану, дұрыс құрастыру, дұрыс қиюластыру, дұрыс дыбыстау, сауатты жазу, тілді әсерлі жұмсау.

Ұстаздық миссия және ғылыми мінез

Рәбиға Сыздықова — ғылыми ортада ғана емес, ұстаздық өнегесімен де айрықша тұлға. Ол жыл сайын жаңа еңбек ұсынып, тіл тірлігіне белсенді араласып отырды; толымды мақалалар жазды, радио мен теледидарда сөз сөйледі, ең бастысы — тіл тағдырын өз тағдырым деп білген жас ғалымдарды іздеп тауып, баулыды.

Ғалым өз жетістігін алға тартып, «бәрін мен істедім» дегенге ешқашан ұмтылған емес. Керісінше, Абай туралы айтылар ой да, жазылар сөз де сарқылмайтынын қайталаудан танбай, кейінгі ізденіске жол ашып отырды.

Мерейтой және ғылыми қауымның құрметі

Алматыдағы Ғалымдар үйінде ғылыми жұртшылық көрнекті ғалым, ұстаз, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының және Ш. Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері, ҚР ҰҒА академигі Рәбиға Сыздықтың 85 жылдық мерейтойын атап өтті. Салтанатты жиын ана тіліміздің өткені, бүгіні мен болашағын сан қырынан талқылаған ғылыми-практикалық конференцияға ұласты.