Мемлекет - таптық қоғамдағы өкімет билігінің құралы
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі · Т. Рысқұлов атындағы Қазақ Экономикалық Университеті
Оқытушы: Қаражігітова Ботагөз
Орындаған: Досымбаев Нұрбол
Мамандығы: Бағалау
Тобы: 105
Қала/жыл: Алматы, 2006
Мемлекет ұғымы және оның мәні
Мемлекет — таптық қоғамдағы өкімет билігінің құралы. Кең мағынада мемлекет дегеніміз — жария өкіметтің пайда болуы мен іс-әрекетінің нәтижесінде қалыптасатын, қоғам өмірін ұйымдастырудың формасы және оның негізгі салаларына басшылық ететін, қажет болған жағдайда өкіметтің күш-қуатына сүйенетін басқару жүйесі.
Негізгі түсініктеме
Мемлекет территориялық принцип бойынша құрылатындықтан, бұл термин кейде «ел» ұғымының баламасы ретінде де қолданылады.
Мемлекеттің типтері мен ұйымдасу формалары
Тарихи типтері
- құл иеленушілік
- феодалдық
- буржуазиялық
- социалистік
Ұйымдасу формалары
- монархия (абсолюттік және конституциялық)
- республика (парламенттік және президенттік)
- советтік республика
- мемлекеттік құрылым: унитарлық мемлекет және одақтық мемлекет (федерация)
Тарихи дерек
1971 жылдың орта шенінде дүние жүзінде шамамен 150-ге жуық мемлекет болғаны көрсетіледі.
Мемлекеттің негізгі белгілері
-
1) Арнайы басқару аппараты
Мемлекеттің басқару органдары мен мекемелерінің ерекше жүйесі болады. Бұл жүйеде зорлық аппараты — армия, полиция, сот сияқты институттар айрықша орын алады. Қоғамдық өмірдің саяси-әлеуметтік, техника-экономикалық және өзге де салалары күрделенген сайын, мемлекет механизмі де күрделене түседі.
-
2) Құқықтың болуы
Мемлекет үстем таптың мүдделері мен мақсаттарына сәйкес қоғамдық қатынастар ережелерін белгілейтін құқыққа сүйенеді. Құқықтың көмегімен мемлекет қоғамдық қатынастар тәртібін, сондай-ақ мемлекет механизмінің құрылысы мен іс-әрекетін реттейді.
-
3) Белгілі территория
Мемлекет билік жүргізетін нақты территорияға ие. Территориялық ұйым ретінде мемлекет сол аумақтағы қоғамдық өмірді реттеуге бағытталған институттар жүйесін қалыптастырады.
Дамыған қоғамдағы саяси кеңістік
Дамыған қоғамда мемлекет органдарымен қатар әртүрлі партиялар, одақтар, діни бірлестіктер және басқа да қоғамдық құрылымдар қызмет етеді.
Мемлекеттің пайда болуы және тарихи дамуы
Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы және қоғамның құл иеленушілер мен құлдарға бөлінуі құл иеленуші мемлекеттің құрылуына алып келді. Рулық құрылысқа қарағанда мемлекет адамдарды территориясына қарай топтастырып, қоғамның саяси ұйымын және мемлекеттік өкіметті қалыптастырды.
Экономикалық негіз және қондырма
Мемлекет, бұл түсіндіруде, экономика жағынан үстемдік етуші таптың диктатуралық органы ретінде қарастырылады. Қондырманың аса маңызды бөлігі бола отырып, мемлекет өзін тудырған экономикалық құрылысты сақтауға және нығайтуға ұмтылады.
Құл иеленушілік мемлекет
Ертедегі құл иеленушілік дәуірдегі мемлекет монархия немесе аристократиялық республика түрінде көрінсе де, мәні жағынан құл иеленуші мемлекет болды.
Феодалдық мемлекет
Феодалдық өндірістік қатынастардың туындысы ретінде феодалдық мемлекет қалыптасты. Оның экономикалық негізі — жерге феодалдық меншік, ал саяси қызметі — феодалдар тобының үстемдігін іске асыру.
Басқару формасы көбіне монархияның алуан түрлерінде көрінді: ертедегі феодалдық монархия, сословиелік-өкілдік монархия және т.б.
Капиталистік (буржуазиялық) мемлекет
Сауда мен тауар айналымының дамуы және капиталистік өндірістік қатынастардың орнығуы буржуазиялық революциялар нәтижесінде капиталистік мемлекетті қалыптастырды. Бұл дәуірде мемлекеттің конституциялық монархия, парламенттік және президенттік республика сияқты формалары кең тарады.
Капитализмнің алғашқы кезеңінде азаматтардың заң алдындағы теңдігі жарияланды.
Формалардың ауысуы
Мемлекет формалары таптардың күресімен және таптық күштердің ара салмағымен айқындалады. Мемлекеттік типтің ескірген формасының жаңа тарихи жағдайға сай, бұрынғысынан күрделірек формамен алмасуы — тарихи заңдылық.
Философиялық түсіндірме: рухани қызмет және практика
Философия тарихында, әсіресе идеализм бағытында, адамның белсенділігі мен дүниені өзгерту қабілеті көбіне рухани-теориялық қызметпен байланыстырылды. Ал практика (іс-әрекет) сол теориялық қызметтің нәтижелерін іске асырудың құралы ретінде ғана түсіндірілді.
Марксизм көзқарасы
Марксизм практика ұғымын адамзат тарихының, соның ішінде рухани тарихының да объективтік негізі ретінде түсіндіруге ұмтылды және философиядағы күрделі мәселелердің шешімін рационалды талдау арқылы табуға болатынын негіздеді.